Full text of "Historia ts nsou Keas"

•" 



ΙΩΑΝΝΟΥ Ν. ΨΥΛΛΑ 

ΙΣΤΟΡΙΑ 

ΤΗΣ 

ΝΗΣΟΥ ΚΕΑΣ 

' ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΤΑΤΩΝ ΚΡΟΝΟΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΚΑΘ ΗΜΑΣ 



ΔΑΠΑΝΗ. ΚΑΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ) 
ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΙΕΙ ΚΕΙΩΝ 




ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ 

ΥΠΟΓΡΑ<ΟΕΙΟΝ "ΕΣΤΙΑ,, 
1920 



ί Ρβ Ζ 



Πάν γνήσιον άντίτνπον φέρει την νπογραφην τον Προέδρου καϊ 
την σφραγίδα τον Σννδέομον ιών Κείο 





Έν 'ΛϊΙήναις, Τοπυγραφκΐον «Εστία» — 1234ί> 



Ο ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΤΟΝ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΚΑΙ (ΙΕΙΡΑΙΕΙ ΚΕΙ9Ν 



ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΣ 

Ό ημέτερος Σύνδεσμος προοηκόντως έκτιμών το πολύτιμον 
άνέκδοτον έργον τον αειμνήστου ημετέρου συμπολίτου Ιοοάννον 
Ν. Ψύλλα, ΙΣΤΟΡΙΑΝ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΚΕΑΣ, και φόρον τιμής απο- 
τίων εις την μνήμην του φιλότιμου συγγραφέως, δστις υπήρξε και δ 
πρώτος Ιδρυτής και πρώτος Πρόεδρος του Συνδέσμου, φέρει εις τήν 
δημοσιότητα τήν εν λόγω συγγραφήν αύτοϋ εν τή πεποιθήσει δτι 
εκτελεί έπιβαλλόμενον καθήκον. 

Μελέτη εμβριθής τής ιδιαιτέρας πατρίδος μας, μετ" εξαιρετικής 
επιμελείας γραφεΐσα παρά πολυμαθοϋς συγγραφέως, θα διέτρεχεν 
ίσως τον κίνδυνον να άπολεσθή, αν μη ο Σύνδεσμος κατέβαλλε πάσαν 
δυνατήν προσπάθειαν να τήν διάσωση και φέρη αυτήν εις φώς 
μεθ" δσης στοργής και επιμελείας τήν παρουσιάζει. 

Ό Σύνδεσμος ημών, δστις και άνώτερον τών υλικών του τουλά- 
χιστον δυνάμεων έργον έπεχείρησεν εν προκειμένω, καϊ δια το όποιον 
εις μύριους μόχθους και προσπάθειας υπεβλήθησαν οι διοικούντες 
αυτόν, είναι ευτυχής και υπερήφανος, διότι παρέχει εις τους συμπολί- 
τας του τήν εύκαιρίαν να γνωρίσωσι καθ" δλα τα σημεία αυτής και 
εν πάση δυνατή λεπτομέρεια τήν πάτριον αυτών ' Ιστορίαν, συγχρόνως 
δε και μικράν συμβολήν εις τήν μελέτην τής Εθνικής ημών ' Ιστο- 
ρίας, τής οποίας σελίδας εκ τών μάλλον ενδιαφερουσών καταλαμβάνει 
ή "Ιστορία τής νήσου μας. 

"Εν "Αθήναις τή 1 Μαρτίου 1920. 

ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΝ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΝ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ 

ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ν. ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ Πρόεδρος 
ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Η. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Αντιπρόεδρος 
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΡ. ΙΕΡΟΜΝΗΜΩΝ Γεν. Γραμματεύς 
ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ Φ. ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Ειδ. Γραμματεύς 
ΙΩΑΝΝΗΣ Δ. ΛΥΜΠΕΡΙΑΔΗΣ Ταμίας 
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Γ. ΠΑΟΥΡΗΣ "Εφορος 

ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ 

ΠΑΥΛΟΣ Λ. ΜΑΡΟΥΛΗΣ 
ΠΕΤΡΟΣ Β. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ 
ΝΙΚΗΤΑΣ Α. ΠΑΤΗΝΙΩΤΗΣ 
ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Ι. ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ 
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Σ. ΚΡΙΕΜΠΑΡΔΗΣ 
ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΝΗΣ 



ί^' 



: 'Ι» " : Ι φ* ■■■■' * >- : ^> ""--ν-ΙΓ "Φ 



;<Φ $' 







Λ^ 




/ 



^/^ 



ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ 
Η ΝΗΣΟΣ ΚΕΩΣ 



Κατά την εν Κέω, τι} ιδιαιτέρα μου πατρίδι, διατριβήν ηντνχησα 
να περισώσω από βεβαίας καταστροφής πολλά έγγραφα, ώς και 
άντίγραφον Κωδικός της Κοινοτικής Κσήμερον, ή δε αμμώδης κοίτη του χρησιμεύει ως οδός 
τερπνή καί άρωματώδης ένεκα τών παρά τάς όχθας αυτού άφθόνως 
φυομένων θάμνων λύγου. 

§ 7. Το ζήτημα περί τών πρώτων κατοίκων θέλει μένει διά παντός 
άλυτον. Ουδείς δύναται νά είσδυση εις τά λαβυρινθώδη καί άδιεξίτητα 
βάθη τών αιώνων, ίνα μας εϊπη τίνες ήσαν οι πρώτοι πατήσαντες το 
έδαφος της νήσου καί πόθεν ήλθον. "Ιστορία περί της απώτατης 
εκείνης αρχαιότητος δεν υπάρχει. Τό άμυο'ρον φώς μεταγενεστέρων 
μυθικών παραδόσεων καί θρησκευτικών αναμνήσεων δεν δύναται νά 
διαπεράση τήν πυκνοτάτην όμίχλην, ήτις καλύπτει τους πανάρχαιους 
χρόνους, καί νά δείξη εις ημάς σαφή τών πραγμάτων τήν όψιν. Κατά 
έγχώριόν τίνα μυθικήν παράδοσιν « Νύμφαι ώκησαν πρότερον τήν 
νήσον» 8 . Άλλ' ή παράδοσις αυτή, εις τό Υ,ράτος τών μύθων αναγό- 
μενη καί ύπό το μυθικόν περικάλυμμα εννοιαν άλληγορικήν έγκρύ- 
πτουσα, άγνοεαν περί τών πρώτων κατοίκων μαρτυρεί καί επομένως 
ουδαμώς προς λύσιν τοΰ ζητήματος δύναται νά χρησιμεύση. 

§ 8. Ή προϊστορική αρχαιολογία πέραν τών μυθολογικών ορίων 
προβάσα ως τήν άρχαιοτέραν εποχήν πάσης άλλης της υπάρξεως 
λαοΰ, κατοικούντος χώραν τινά, θεωρεί Ικείνην, καθ 3 ήν ό λαός ούτος 
ως ίχνη της διαβάσεως του άφήκε λείψανα τίνα εργαλείων εκ λίθου 
χονδροειδώς ή έντέχνως κατά τό μάλλον ή ήττον Ιξειργασμένων. Τήν 



1 ΤοιίΓΠθίοη νο^. άιι 1>εν. II, Ι,αΐ. VIII, ρ. 18. 

2 Μηλι,αράκη Κυκλαδ-.κά σ. 47. 
' Ήρακλ. Ποντ. IX. 



Πανάρχαιοι χρόνοι 11 

έποχήν ταύτην έκάλεσαν Λιθίνην και βάρεσαν είς παλαιολιθικόν και 
νεολιθικόν αίώνα. 

ΚαΙ τόν μεν πρώτον χαρακτηρίζουσι λίθινα εργαλεία, οίον πελέ- 
κεις, σμίλαι, μάχαιραι, χονδροειδώς έξειργασμένα, τόν δε δεύτερον 
αυτά ταΰτα τα εργαλεία, άλλα τελειότερον κατεσκευασμένα καΐ μετά 
μεγάλου κόπου και τέχνης έστιλπνωμένα. Λείψανα τοιούτων εργαλείων 
της λίθινης εποχής δεν ευρέθησαν εν Κέω, αλλά τούτο δεν αποτελεί 
άπόδειξιν δτι δεν ύπηργ^ον έπ' αυτής άνθρωποι κατά την περίοοΌν 
έκείνην, διότι, και αν τυχόν ευρέθησαν, τίς έγίνωσκε την σημασίαν 
αυτών: Έν τούτοις φέρεται άνά το στόμα τοΰ λαοΰ ή λέξις αστροπε- 
λέκια και δτι πολλοί ευρον τοιαύτα, έννοοΰντες δια της λέξεως ταύτης 
αυτούς τους κεραυνούς τους πίπτοντας εξ ουρανού και εισδύοντας εις 
τήν γήν, άγνοοΰντες δτι αυτά ταΰτα τα λεγόμενα αστροπελέκια είναι 
τά λίθινα εργαλεία, τά οποία οί αρχαίοι έκάλουν κεραννίονς βολάς. 
Εις τήν γείτονα της Κέω νήσον Έλένην ή Μάκρην, άκατοίκητον 
σήμερον, ως και επί Στράβωνος, μετά της Οποίας ή Κέως ε£ς χρόνους 
απροσδιορίστους ήτο γανωμένη, ευρέθησαν υπό τοΰ μηχανικοΰ των εν 
Λαυρείω μεταλλουργείων κ. Κορδέλλα τεμάχια λίθινων μαχαιρών, είς 
τήν λιθίνην έποχήν ανηκουσών. 

Έκ τών ευρεθέντων τούτων λειψάνων έν Μακρονήσω και άλλαις 
παρακειμέναις ^ήσοις, ως έν Σαντορίνη, τη Πομπηία ταύτη της 
Ελλάδος, δπου ευρέθησαν διάφορα αντικείμενα μαρτυροΰντα τήν 
ΰπαρξιν ανθρώπων προ 2,000 ετών π. Χ., κατεχόντων τά πρώτα σημεία 
τοΰ πολιτισμοΰ, δυνάμεθα νά συμπεράνωμεν δτι και επί τοΰ εδάφους 
της Κέω εζων κατά τήν λιθίνην περίοοΌν άνθρωποι έν βαρβαρότητι 
και κατά τά συμπεράσματα τοΰ ΑΙβεΓ ϋιιπιοηΐ:, έξετάσαντος πολλά 
παλαιοντολογικά αντικείμενα, ιδίως τους ευρεθέντας έν ^Αμοργω και 
Θήρα λίθινους πελέκεις, και επί τών χρόνων ακόμη, καθ'ούς οί ποιηταί 
έθεντο τόν χρυσοΰν και άργυροΰν αιώνα, εζων άνθρωποι έν Ελλάδι 
και εις τάς Κυκλάδας, δπως οί άγριοι της Πύρινης γης ή τοΰ χίντρου 
της Αυστραλίας. "Αλλως τε δε το όρεινον και δασώδες έδαφος της 
Κέω, το καλυπτόμενον ετι και νΰν υπό μυριάδων δρυών ύψικαρήνων, 
προσφορώτερον ήτο διά τών άφθονων καρπών αυτών εύπόριστον νά 
παρέχη τήν τροφών είς ανθρώπους άγριας διαίτης και τελείας βαρβα- 
ρότΎ\τος. Πρώτον έκ τών φυτών, λέγει ό Πλούταρχος, ή δρυς άνέσχε 
και ταύτην ήγάπησαν οί άνθρωποι, τροφές βίου και σωτηρίας διαμονήν 
παρασχοΰσαν και ήτις καθ' Ήσίοδον «άκρη μεν φέρει βαλάνους, μέση 
δέ μέλισσας». Τήν δρΰν και σήμερον ύπερβαλλόντως άγαπώσι και 



1 2 Ή αρχαία Κέως 

περιποιούνται οί Κεΐο , διότι αύτη εξ δλων των φυτών παρέχει αυτοί; 
δια του εμπορευομένου καρπού, βαλανιδίου καλουμένου, σωτηρίας 
διαμονήν και εύπορίαν. Την μέλισσαν άπετύπουν οί αρχαίοι ε?ς τα 
νομίσματα των, την δρΰν και την μέλισσαν επίσης άπετύπουν εις τα 
έγγραφα των δια των σφραγίδων αί τοπικαι των Κείων άρχαί κατά 
τους χρόνους της επαναστάσεως του 1821. 

§ 9. Καθώς τα εργαλεία τοΰ νεολιθικού αιώνος ήσαν τελειότερα, 
ούτω και ό κατ' αυτόν πολιτισμός ήτο όπωσοΰν ανώτερος του προ-η- 
γουμένου. Οί άνθρωποι έγνώρισαν τον σΐτον και την βρίζαν και 
χειρομύλους, ει και βάναυσους, προς άλεσιν επενόησαν. Ή χρησις 
του μετάλλου εμενεν εισέτι άγνωστος. 

§ 10. Πότε ήρχισεν ή λιθίνη περίοδος και πότε έτελείωσε, δεν 
γινώσκομεν, ώς επίσης, αν μεταξύ της πρώτης και της δευτέρας και 
από ταύτης μέχρι της αμέσως επομένης, της μυθικής, έμεσολάβησαν 
αιώνες ή χιλιετηρίδες εντελώς άγνοοΰμεν. Ενδείξεις μόνον υπάρχουσι 
μακράς τίνος περιόδου της υπάρξεως ανθρώπων και της ζωής αυτών 
προ τών μυθικών χρόνων. Πάντες συμφωνοΰσιν ότι, πριν ή οί Πελα- 
σγοί ελθωσιν, οί έπί τοΰ εδάφους, το όποιον βραδύτερον ώνομάσθη 
Ελλάς, ζώντες δεν έγνώριζον ή τον άγριον βίον τρεφόμενοι εκ ριζών 
και φύλλων και αυτομάτων από τών δένδρων καρπών, γυμνοί, άνευ 
καλύβης, άγνοοϋντες το πυρ και την συγκομιδήν της αγρίας τρο^ις. 
δι' δ πολλοί κατεστρέφοντο κατά τους χειμώνας διά τε το ψύχος και 
την σπάνιν της τρογ7\ς ότι παρά τών καταλαβόντων την χώραν 
αυτών Πελασγών έ'μαθον νά εύρίσκωσι τρο^Ύ\ν καλλιτέραν, να ένδύων- 
ται, νά στεγάζωνται, και έδιδάχθησαν παρ' αυτών δτι υπάρχουσι δυνά- 
μεις μυστηριώδεις υπεράνθρωποι, τάς οποίας όφείλουσι νά λατρεύωσι. 
Διά την Κέω υπάρχει γεγονός, το οποίον, καίτοι είς το ζοφώδες κρά- 
τος τών μύθων αναγόμενο ν, ούχ ήττον ύπο ποιητών και μυθογράφων 
και ιστορικών αναφέρεται και υπό της τοπικής θρησκείας και πολιτείας 
τών Κείων προσεκιμαρτυρείται. γεγονός άναμφισβήτητον, ότι ή Κέως 
ήτο κατωκημένη κατά τον 1 6ον αιώνα π. Χ., φθίνοντος τοΰ οποίου 
κατελήφθη υπό τοΰ Άρισταίου τεθέντος έπί κεφαλής Παρρασίων τής 
Αρκαδίας. 



ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β 

ΜΥΘΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ (1516 — 1000 π. Χ.) 



Οΐκισταί. Άρισταίος. Κάρες και Φοίνικες. Κρήτες. Κέως. 
"Ιωνες. Κτίσις των τεσσάρων πόλεων. 

α Άριοταΐος. 

§ 11. Ή μυθική περίοδος της Κέω άρχεται από τά τέλη της 
16ης έκατονταετηρίδος π. Χ., ήτοι από τά 1516. ? Ως εξάγεται εκ 
των περί Άρισταίου μυθολογουμένων, εζη τότε εν Κέω λαός βάρβαρος 
ετι και άγνοών πολλά εις τον ήμεροι βίον αναγόμενα, ούχ ήττον 
κεκτημένος ήδη βαθμόν τίνα πολιτισμού, άνώτερον της προηγουμένης 
περιόδου, ζών εν κοινωνία και έχων θρησκείαν τινά. Ή Κέως ωκεΐτο 
ήδη υπό Πελασγών, δτε ήλθον οι περί τον ΆρισταΤον. 

§ 12. Ό εγχώριος περί Νυμφών και λέοντος μϋθος, τον οποίον 
περιέσωσεν εις ημάς Ηρακλείδη: ό Ποντικός εν τη Κείων πολιτεία 
αυτού « έκαλείτο μεν Ρ Υδοονοσα ή νήσος. Λέγονται δε οικήσαι Νύμφαι 
πρότερον αυτήν φοβήσαντος δε αύτάς λέοντες εις Κάρυστον διαβή- 
ναι* διό και άκρωτήριον της Κέω Λέων καλείται », πιθανώτατα άπό 
της μεμακρυσμένης εκείνης εποχής έλκει τήν γένεσιν, διότι κατά τους 
απωτάτους εκείνους χρόνους πάν γεγονός, πάσα ιστορική αλήθεια δια 
της μυστηριώδους γλώσσης του μύθου διηγουμένη μετεδίδετο άπό 
γενεάς εις γενεάν, έωσου ο λίθος ή το νόμισμα, ή ποίησις ή ή ιστορία 
παραλάβωσιν εϊς το κράτος αυτών και καταστήσωσιν άνεξάλειπτα άπό 
της μνήμης των ανθρώπων. Ή μυστηριώδης και αινιγματική γλώσσα 
του μύθου τούτου φαίνεται ακατάληπτος. Τπό τήν μυθώδη αύτοΰ 
περιβολήν κρύπτεται νήμα τι συνάφειας αιτίου και αποτελέσματος, 
αλήθεια τις συμβολικώς ή άλληγορικώς εκπεφρασμένη, άτινα μόνον 
εν σχέσει προς τά μυθολογούμενα περί της άφίξεως εις Κέω του 
Άρισταίου αϊτια δύνανται να νοηθώσιν. Αι νύμφαι, παρθένοι άβραί και 
λευκόσωμοι και καλλονής εξαίσιας, χαρίεσσαι και φιλοπαίγμονες, λίαν 
παρεμφερείς προς τάς σημερινάς Νεράιδας, παρίστανται κατάτά ελλη- 
νικά μυθεύματα και τάς θρησκευτικάς παραδόσεις ως θεαί τών υδά- 



14 Ή αρχαία Κέως 

των και των υγρών τόπων και οΕκοΟσιν, δπου άλση καλά καΐ χλοερά 
και πηγαί υδάτων και πίοεα ποιήεντα 1 . Προσωποποίησις του υγρού 
στοιχείου θεωρούνται. Περίρρυτος ήτο ή νήσος κατ' εκείνους τους 
χρόνους και δροσερά, και βλάστησιν είχε πλουσίαν και άλση καλά 
και τα δρη κεκαλυμμένα από δάση, αληθές Νυμφών οίκητήριον. 
Παρερχομένων ένιαυτών, αντίθετος φυσική κατάστασις έλαβε χώραν. 
Μεγάλη ξηρασία επεκράτησε. Κατά την θερμοτάτην ώραν του έτους, 
καθ' ην ό ήλιος διατρέχει τον Λέοντα, 6 δέ αστερισμός του μεγάλου 
Κυνός εμφανίζεται περί τήν άμφιλύκην, ό λαμπρότερος των αστέρων 
αύτοΰ και του ουρανού, ο Σείριος, ψλο^εράς έπεμπε τάς ακτίνας και 
κατέφλεγε πάσας τάς Κυκλάδας, ιδίως δμως τήν νήσον Κέω, εις τρό- 
πον ώστε τα ϋδατα τα τοιούτον ίπ αυτής άφθόνως ρέοντα έστείρευ- 
σαν, τα δένδρα και τα φυτά έμαράνθησαν και έξηράνθησαν, λοιμός δέ 
και λιμός εμάστιζε τους κατοίκους και έξεμηδένιζε και κατέστρεφε 
τον πληθυσμόν αυτής. Αί νύμφαι, ως προείρηται, είναι ή προσωπο- 
ποίησις της υγρασίας, ό δέ Λέων το αύμ^ολον των κυνικών καυμάτων 
και τής ξηρασίας. Άμφότεραι αύται αί φυσικά! καταστάσεις, υγρασία 
και ξηρασία, δέν δύνανται νά συνυπάρχωσιν ή μία διώκει τήν άλλην. 
Ευλόγως άρα ό περί Νυμφών μΰθος, ως πρώτων κατοίκων, δύναται 
νά θεωρηθή ως απόρροια τής τότε φυσικής καταστάσεως τής νήσου 
και εν σχέσει προς έτερον μΰθον, μετά του όποιου στενώς συνδέεται, 
δηλωτικός μεταβάσεως από μιας χρονικής περιόδου είς έτέραν, έξ ών 
προέκυψεν ό χαρίεις μΰθος, μετά του όποιου πιθανώτατα σχετίζεται 
και το σο)ζόμενον έτι μνημεΐον, το κείμενον πλησίον τής σημερινής 
πόλεως κατ' ανατολάς, ό κολοσσιαίος Λέων, έκκεκομένος εκ του βράγον 2 . 
§ 13. Οι ολίγοι κάτοικοι, οί'τινες διέφυγον τήν φονικήν μάστιγα, 
εν τη απελπισία των, όπ(ος άποτρέψωσι τάς περαιτέρω συμφοράς, 
προσέτρεξαν εις τήν θείαν άρωγήν και ίκέτευσαν επιμόνως τον Άρι- 
σταΐον, δπως λύτρωση αυτούς τών δεινών και οδήγηση εις τήν νήσον 
των άποικίαν τινά. Ό Άρισταίος, έπακούσας αυτών, εγκαταλείπει τάς 
πλούσιας νομάς τής Θεσσαλίας επί κεφαλής πλήθους Παρρασίων τής 



1 Ίλιάδ. Υ, 8. 

2 Και σήμερον ετι παρά τήν Άγίαν Αίκατερίνην κάτωθι τής Αγίας "Αννης 
και ολίγον άνω του ιστορικού λέοντος προς ανατολάς άπάρχουσ•. τά κοινώς καλού- 
μενα Μάρμαρα, τά δποΐα θεωρούνται τών Νεράιδων ενδιαίτημα. Περίεργος δε είναι 
καϊ αξία προσοχής ή εν συνεχεία τής παραδόσεως διάσωσις αύτη, διότι και νυν 
ετι καλύπτουσι τους ύελοπίνακας τους προς ανατολάς βλέποντας, ί'να μη ή λεχώ 
α'ίφνης προσβλέψασα προς τά εκεί άτενίση Νεράιδας. 



Μυθικοί χρόνοι 15 

Αρκαδίας και μεταβαίνει εις Κέω. ΈκεΙ έπί της γ.ορυ^Ύ\ς του υψη- 
λότερου δρους, το όποιον σήμερον Προφήτης Ηλίας καλείται, ήγειρε 
μέγαν βωμόν εις τον κύριον της υγρασίας του ουρανού, εις Δία τόν 
Ίκμαΐον, και προσέφερε θυσίας εις τε τόν Σείριον και Δία τόν Κρόνιον, 
παρά του οποίου έπέτυχεν άνεμους δροσερούς διά νά ο^ροσίση κατά 
την ώραν ταύτην τους Λώρους καΐ τάς έξοχάς έπί τεσσαράκοντα ημέ- 
ρας. "Εκτοτε πνέουσιν οί άνεμοι ούτοι, κληθέντες έτησίαι (μελτέμια), 
οί'τινες επί 40 ημέρας δροσίζουσι το Αιγαίον 1 . Διά την εύεργεσίαν 
ταύτην του Άρισταίου προς τά θύματα της ξηρασίας, την Οποίαν οί 
άνεμοι παρέχουσιν επανερχόμενοι περιοδικώς εκαστον έτος, κάλλιστα 
καλούνται οί κήρυκες της θυσίας του Άρισταίου* 

« Εισέτι νυν κήρυκες Αρισταίοιο θνηλής γαΐαν άναψύχουοιν εκ 
Διός ανραι». 

§ 14. Επιτυχών τοιουτοτρόπως ό ΆρισταΤος την κατάπαυσιν των 
δεινών, ένομοθέτησεν, δπως οί ιερείς της Κέω μεθ' δπλων έπιτηρώσι 
κατ' έτος τήν έπιτολήν του αστερισμού του μεγάλου Κυνός, είς τον 
δποΐον ανήκει ο Σείριος, και προσφέρωσιν εξιλαστήριους θυσίας. 
Προσθέτει δέ Απολλώνιος ό "Ρόδιος δτι έπί τών ημερών του ακόμη 
περί τά 190 π. Χ. το ίερατεΤον της Κέω έποίει προσφοράς από τών 
πρώτων καρπών της γης προ της ανατολής του μεγάλου Κυνός. 
Άλλα και σήμερον ακόμη, οσάκις συμβαίνει ξηρασία, οί Χριστιανοί 
ιερείς τής Κέω, ένδεδυμένοι τήν ίερατικήν στολήν, παρακολουθοΰντος 
λάου, άναβαίνουσιν είς το δρος του Προφήτου Ηλία μετά. τών αγίων 
είκόνων και θυμιαμάτων ποιοΰντες λιτανείας, ίνα καταπέμψη δμβρον 
ό ουρανός. Ή συνήθεια αύτη του χριστιανικού ιερατείου και του λαού 
νά άναβαίνωσιν είς το προϊστορικόν εκείνο δρος, είς το οποίον ανέβαινε 
και το ίερατεΐον τών αρχαίων κατά το νομοθέτημα του Άρισταίου, 
είναι άρά γε συνήθεια εν συνεχεία από τής λίαν μεμακρυσμένης εκεί- 
νης εποχής; 

§ 15. Τούτων ούτως εχόντων, τίς έστιν 6 περί ου δ λόγος Άρι- 
σταΐος ; Αι περί αυτού παραδόσεις διαφέρουσιν. Ή αρχαιότερα πασών 
είναι ή του Ησιόδου, τήν οποίαν είχε περιλάβει είς τάς Ήοίας και ως 
μαίνεται ήκολούθησεν ό Πίνδαρος και έπανέλαβεν είς τήν ένάτην Πυ- 
θικήν ωδήν. Κατά ταύτην ό καλλίκομος Φοίβος Απόλλων ίδών ποτέ 



1 Οί έτησίαι άρχονται πνέοντες, του ηλίου δντος εν τφ άστερισμώ του Καρ- 
κίνου περί τήν εσχάτην μοΐραν, πνέουσι 5•.* δλου του Λέοντος και λήγουσιν εν τφ 
διμοίρψ της Παρθένου. 



16 Ή αρχαία Κέως 

τήν άγρευτικήν παρθένον Κυρήνην, θυγατέρα του Ύψέως, είς τάς 
κοιλάδας των συσκίων και άνεμοσφαράγων ορίων του Πηλίου μόνην 
και άνευ δπλων προς λέοντα μαχομένην και θαυμάσας της νεανίδος 

τήν ίσχύν και τόλμην και έρασθείς αυτής μετέβη εις τήν κοιλάδα, 
δπου εύρίσκετο ή κόρη, και άναρπάσας αυτήν μετεκόμισεν επί δίφρου 
χρυαοΌ έποχουμένην εις Λιβύην, ένθα κατόπιν έκτίσθη ή πόλις 
Κυρήνη. Έκεΐ ετεκε παΐδα, τον δπόϊον άναλαβών ό κλυτοτέχνης 
Έρμης άπό των γονάτων της μητρός παρέδωκεν εις τάς χρυσοθρόνους 
"Ωρας. Αύται παραλαβοΰσαι το βρέφος εις τάς άγκάλας και ένστάξασαι 
είς τά χείλη αύτου νέκταρ και άμβροσίαν κατέστησαν άθάνατον ως 
άλλον Δία και Απόλλωνα κατά γε τούτο αγλάισμα μεν και σέμνωμα 
φίλοις άνδράσιν, όπαδόν δε βοσκημάτων άγρευτικόν τε και ποιμαντι- 
κόν, εξ ων εκλήθη Άρισταΐος. θεωρεί δε ό Πίνδαρος, δτι ό Άρισταΐος 
ήλθεν ουχί εξ Αρκαδίας εις Κέω, άλλ' δτι μετέβη εκ Κέω εις Άρκα- 
δίαν, δπου έτιμήθη ως θεός. 

§ 16. Κατά Διόδωρον τον Σικελιώτην 6 Απόλλων παρέδωκε τον 
υίόν νήπιον δντα είς τάς Νύμφας να τρέφωσιν. Αύται δε έδωκαν είς 
τον παΐδα τρεις ονομασίας και έκάλουν αυτόν Νόμιον, Άρισταΐον, 
'Αγρέα. Παρά των Νυμφών εμαθεν ό Άρισταΐος τήν πήξιν τοΰ γάλα- 
κτος, τήν κατασκευήν των σμηνών και τήν κατεργασίαν των έλαιών, 
τά όποια έδίδαξε κατόπιν εις τους ανθρώπους. Μετά ταΰτα λέγουσιν 
δτι κατήντησεν ό Άρισταΐος είς Βοιωτίαν και έκεΐ εγημεν εκ τών 
θυγατέρων του Κάδμου τήν Αύτονόην, εξ ης έγεννήθη ό Άκταίων, 
δστις υπό τών ιδίων κυνών κατά τους μύθους οιεσπάσθη. Μετά δε τήν 
τελευτήν τοΰ Άκταίωνος λέγουσιν δτι ήλθεν είς τό χρηστήριον του 
πατρός και δτι ό Απόλλων προεΐπεν είς αυτόν τήν είς Κέω νήσον 
μετάβασιν αύτου και τάς έσομένας παρά τοΐς Κείοις τιμάς. Ό δε 
Άρισταΐος έπλευσεν είς τήν νήσον ταύτην. Επειδή δε λοιμός κατέ- 
σχε τήν Ελλάδα, υπέρ απάντων τών Ελλήνων τήν θυσίαν έποιήσατο. 
Γενομένης δε της θυσίας κατά τήν τοϋ Σειρίου άστρου έπιτολήν, 
καθ' ην συνέβαινε νά πνέωσιν οι έτησίαι, έληξαν αί λοιμικαί νόσοι. 
Αέγουσι δε δτι 6 Άρισταΐος κατέλιπεν .εγγονούς έν τη Κέω καΐ 
μετά ταύτα έπανήλθεν είς τήν Αιβύην. Τελευταΐον δε μυθολογοϋσιν 
δτι οίκήσας περί τό ορός το καλούμενον Αίμον έπί τίνα γ^ρόνον έγέ- 
νετο άφαντος και ετυχεν αθανάτων τιμών ου μόνον ενταύθα παρά 
τοΐς βαρβάροις, άλλα και παρά τοΐς Έλλησι. 

§ 17. Απολλώνιος δε ό Ρόδιος λέγει δτι αί μοϋσαι έδίδαξαν 
αυτόν ίατρικήν και θεοπροπίας και εποίησαν προστάτην τών προβά- 



Μυθικοί χρόνοι 17 

των αυτών δσα ενεμοντο εις το πεδίον της Φθίας Άθαμάντιον περί 
# τήν έρυμνήν "Οθρυν. Ό Σαλλούστιος παρεδέχθη την αυτήν παρά- 
δοσιν, ώς ό Απολλώνιος, κατά την μαρτυρίαν του Σερβίου ι . 

§ 18. Ό δε Τωμαίος Ιούλιος Τγίνος μυθολογεΐ δτι, ένφ ό Άρι- 
σταΐος έβασίλευεν εις την νήσον Κέω, Άθηναΐοί τίνες κατέφυγον έκεΐ, 
διότι, δτε εγγονός τις τοΰ Κάδμου έπεμψε τον Ίκάριον ή Ίκαρον εις 
την Άττικήν δια να διδάξη τους κατοίκους της χώρας ταύτης τον τρό- 
πον τοΰ φυτεύειν και καλλιεργείν την άμπελον, συνέβη, ώστε οι έργά- 
ται, τους όποιους μετεχειρίσθησαν εις τούτο, να πίωσι περισσότερο.ν 
οινον, να μεθυσθώσι καΐ νά νομίσωσιν δτι τους ειχον δηλητηριάσει. 
Τούτου ένεκα παραφερθέντες ώρμησαν κατά του Ίκαρου καΐ τον κατε- 
κρεούργησαν. Άφου ή θέρμη του οϊνου παρήλθε καΐ συνήλθον ε£ς εαυ- 
τούς, άναγνωρίσαντες το έγκλημα, το οποίον διέπραξαν, έπεβιβάσθησαν 
αμέσως διά νά άπομακρυνθώσιν από τον τόπον του εγκλήματος και 
προσωρμίσθησαν ε£ς τήν νήσον Κέω, ένθα έτυχον ΌποοΌγχις υπό των 
εν τη νήσω εγκατεστημένων συμπατριωτών των και μείναντες εκεί 
κατώκησαν μετ'αύτών.Έν τούτοις ή οργή τοΰ ύβρισθέντος θεοΰ επήλθε 
μετ' ολίγον γ^ρονον κατά τών ενόχων, ή ανατολή τοΰ Κυνός έκαυσε 
τόσον πολύ τάς έξοχάς τής νήσου ταύτης, ώστε κατέστρεψεν δλους 
τους καρπούς και έπροξένησεν εις τους νησιώτας τόσας νόσους, ώστε 
έξέλαβον τά δεινά ταΰτα ώς δικαίαν τιμωρίαν τοΰ ούρανοΰ, διότι έδέ- 
χθησαν εις τήν νήσον τους φονείς τοΰ ^ΙχάροΌ. Ό Άρισταίος συγκε- 
κινημένος από τόσας αθλιότητας και συμφοράς, αί όποΐαι κατεπίεζον 
τον λαόν του συνεβουλεύθη Απόλλωνα τον πατέρα διά νά μάθη τίνι 
τρόπω ήθελε δυνηθή νά λύτρωση αυτόν άπό τοαούτιαν δεινών. Προς 
τοϋτο ό Απόλλων διέταξε ν' άποπλύνη διά πολλών προσφορών τον 
φόνον τοΰ Ίκαρου, νά προσπαθήση νά πραύνη. τάς παρωργισμένας 
ψυχάς και νά παρακάλεση τον Δία νά εύαρεστηθή, δταν ό Σείριος 
άρχίση νά άνατέλλη, νά πέμψη άνεμους επί τεσσαράκοντα ημέρας, 
ίνα μετρίαση τά καύματα αύτοΰ. Ό Άρισταΐος έκτελέσας τάς διατα- 
γάς τοΰ πατρός του έπέτυχεν άνεμους κατά τήν ώραν ταύτην, οί'τινες 
εκλήθησαν 6πό τών Ελλήνων έτηοίαι και άνεκαλοΰντο διά τών προς 
Δία προαψορίόν, οσάκις ελειπον. Ηρακλείδης ό Ποντικός εν τή Κείων 
πολιτεία προστίθησιν δτι έμαθε παρά τών Νυμφών τήν τών προβάτων 
και βοών έπιστήμην, παρά δε τών Βρισών τήν μελισσουργίαν. 

§ 19. Με δλην τήν διαφοράν τών παραδόσεων περί τοΰ ηριαος 



1 Βεργιλ. Γεωργ. βιβλ. Α', στίχ. 14. 

Ι. Ν. Ψυλλα — Ιστορία της νήσου Κέας 



18 Ή αρχαία Κέως 

τούτου του ευεργετικού και ευρεσιμηχάνου, περί της τύχης αύτοϋ καΐ 
της διαμονής, δλαι αί παραδόσεις από εκείνων, τάς οποίας ήκολούθει 
ό Πίνδαρος, μέχρις εκείνων, αίτινες μετηνέχθησαν εις ημάς υπό Απολ- 
λώνιου του Τοδίου και του Διόδωρου, Κλήμεντος του Άλεξανδρέως, 
Όππιανοϋ και Νόννου, συμφωνουσιν δτι ήλθεν εις Κέω, δτι έκτοτε ή 
νήσος γίνεται πατρίς του, διό και ό Νόννος τόν ονομάζει ΦόΙβον 
Κψον υΐα, δτι ήτο 6 άριστος των ηρώων δντως ο Άρισταΐος και 
τούτου ένεκα εισήχθη εις την λαμπράν και επιφανή οίκογένειαν του 
Κάδμου και της 'Αρμονίας συζευχθείς την θυγατέρα των Αύτονόην. 
Της συγγενείας ταύτης μαρτύριον ευρίσκεται εις τους έξης στίχους της 
θεογονίας του Ησιόδου* 

»Κάδμω δ' Άρμονίη, θνγάτηρ χρνσέης Αφροδίτης, 
"Ινώ και Σεμέλην και ' Αγανην καλλιπάρηον 
Αντονόην θ 3 , ην γημεν 3 ΑριοταΊος βαθνχαίτης»\ 

§ 20. Ό θαυμάσιος λοιπόν ούτος υιός του Απόλλωνος και της 
Νύμφης Κυρήνης, πεπροικισμένος υπό της σπανιωτέρας μεγαλοφυίας 
και επινοητικού πνεύματος τοϋ πλέον εκτάκτου, έλθών εις την Κέω 
συνήντησε κατοίκους φυλής συγγενούς, εις τους οποίους έπεδαψίλευσε 
τάς ευεργεσίας και παρέδωκε τάς ανακαλύψεις του. Λιά των θυσιών. 
τάς οποίας προαεψερεν έπί τοΰ ύ'^Ύ}λοτεροΌ δρους της Κέω ως ιερεύς 
και ευνοούμενος των θεών εις Δία τόν ίκμαΤον, υπεχώρησε τό καϋμα 
είς τους ετησίας άνεμους, οί'τινες έδρόσισαν τους ανθρώπους, τά ζώα 
και τά φυτά. Διωργάνωσε τόν ποιμενικόν βίον και έδίδαξε την συνα- 
γωγήν του γάλακτος προς πηξιν και κατασκευήν τυρού. Έδίδαξε νά 
συνθλώσι τάς έλαίας και νά έξάγωσιν εξ αυτών ελαιον. Έπενόησε τάς 
κυψέλας και τήν τέχνην του άνατρέφειν τάς μέλισσας. Έτελειοποίησε 
τήν τέχνην τοΰ κυνηγίου και δι' ευφυών μέσων έςωλόθρευσε τά 
εχθρικά προς τόν άν^ρΐύπον ζώα και έπροστάτευσε κατά τών αγρίων 
θηρίων τά οικιακά ζώα και τάς φυτείας. "Εθηκε τήν βάσιν τών θρη- 
σκευτικών δοξασιών. "Ενεκα τοοούτων ευεργεσιών έτιμήθη ό ΆρισταΤος 
υπό τών Κείων ώς θεός, και περί τούτον περιστρέφεται ολόκληρος 
ή μυθολογική αρχαιολογία τών Κείων ώς κύριον άντικείμενον τόν 
ήρωα τούτον της άγαθότητος και της ευεργεσίας έχουσα, μετά του 
οποίου συνδέονται επίσης ό θείος πατήρ του Φοίβος Απόλλων, 6 μέγας 
θεός τών Κυκλάδων και χαρίεις Βάκχος και αί Νύμφαι, αίτινες υπη- 
ρετοϋσιν έν ακολουθία τάς θεότητας ταύτας. Ό Σείριος αστήρ, ή στα- 



Ήσ. θεογ. 975-977. 



Μυθικοί χρόνοι 



19 



φολή, ή μέλισσα, άτινα εικονίζονται επί του πλείστου των νομισμάτων 
της Κέω, αναφέρονται εις τάς παραδόσεις ταύτας και είναι τα σύμβολα 
της θρησκείας των Κείων. Και ου μόνον εν Κέω, άλλ' εν γένει είς 
άπασαν την άρχαίαν Ελλάδα έτιματο ό ΆρισταΖος ως προστάτης 
των ποιμνίων, της γεωργίας, της μελισσοτροφίας, της καλλιέργειας της 
έλαίας, ώς άλεξίκακος τοΰ καύ- 
σωνος και τοΰ λοιμού. "Ωμνυον οι 
Έλληνες εις το όνομα του* «ου μα 
τόν ΆρισταΐΌν και τον Άπόλλω 
αυτόν»• και ή λατρεία αύτοΰ συνε- 
χωνεύθη βραδύτερον μετά της του 
Απόλλωνος, εξ ου ή επιγραφή 
«τφ Άπόλλωνι Άρισταίω». 

§ 21 . Άπό της εποχής τής μετα- 
βάσεως του Άρισταίου εις Κέω, 
ήτοι άπό του 1516 π. Χ., νέος 
βίος άρχεται δια τους κατοίκους 
αυτής, μετάβασις άπό βαρβάρου 
καταστάσεως είς βαθμίδα ήμερώ- 
σεως,. αναπτύξεως και προόδου 
ανωτέρας. Νέα θρησκευτική βά- 
σις, άνάπτυξις του γεωργικού και 
ποιμενικού βίου και τής κτηνοτρο- 
φίας, ιατρική και άλλα του Ύ\μί- 
ρον βίου επιτηδεύματα άποτε- 
λουσι τήν νέαν κατάστασιν. 

§ 22. Είς τους μετέπειτα 
χρόνους ή ποίησις άντήχησεν εκ 
του ονόματος του Άρισταίου και 
ή τέχνη διαφόρως άναπαρέστησεν 
αυτόν επί των νομισμάτων και επί 
του λίθου. Και επί μεν των νομι- 
σμάτων τής νήσου άπετυποϋτο ή κεφαλή του Άρισταίου και ή είκώντου 
Σειρίου ώς κυνός εστεμμένου δι' άκτίνων, είκονίζουσαι τήν θέρμην τών 
κυνικών καυμάτων και τήν συγκεραννύουσαν ταύτη ν δροσεράν αυραν, 
ή ώς Απόλλων Άρισταΐος ήμφιεσμένος και πωγωνοφόρος, καίτοι 
νέος, με δλα τα κατηγορούμενα, τα οποία τφ ανήκον, ή μέ τίνα 
έξ αυτών, οια ό αστήρ, το άκτινωτόν διάδημα, ό κύων περικυκλωμένος 




ΑΡΙΣΤΑΙΟΣ 



20 Ή αρχαία Κέως 

από ακτίνας (Σείριος), ή μέλισσα. ΈπΙ του μαρμάρου δε διαφόρως 
επίσης αναπαρίσταται. Μεταξύ των αρχαίων αγαλμάτων του μουσείου 
Χιαραμόντι εις το Βατικανόν ευρίσκεται το τοΰ ξίοαγ,ΟΌ κρατούντος 
άρνίον ίπϊ των ώμων. Φρονουσιν δτι τούτο παριστά τον υίόν του 
Απόλλωνος και της Κυρήνης, τον δπόϊον αί Μουσαι ειχον τάξει ώς 
φύλακα των ποιμνίων των, δστις έτιμήθη δια τούτο και εκλήθη 
νόμιος. Άνάγλυφον άρχαΐον της συλλογής του Λούβρου πλησίον της 
Αρτέμιδος και του Ηρακλέους εικονίζει τον ΆρισταΤον ένδεδυμένον 
φόρεμα βραχύ με ευρείας χειρΤδας και κρατούντα εις την χείρα ποι- 
μενικήν ρά^οον. "Αλλο άνάγλυφον του αυτού μουαείου εκ της στοάς 
ΒθΓ§^1ιέδ6 εικονίζει αύτδν φέροντα πρόβατον. Ή μορψΎ} έχει πολλήν 
ομοιότητα με την του αγάλματος του Βατικανού και δύναται τις να 
έκλάβη αυτήν ώς μορψ•}])/ του αγαθού ποιμένος. "Αγαλμα είς το αυτό 
μουσεΤον τον εικονίζει γυμνόν, δρθιον, στηριζόμενον δια τού αριστερού 
βραχίονος είς γ,ορμον ο'έ^ρου, καλυπτόμενον κατά μέρος υπό δέρματος 
ά,ρ^ίοΌ και κρατούντα διά της δεξιάς χειρός χαμηλωμένης μακράν ποι- 
μενικήν (5άβδον, ήτις κατέρχεται μέχρι της βάσεως. Ή μορψΎΐ αύτη 
είναι άξιοπαρατήρητος διά την απλότητα και το φυσικον της στάσεως. 
Είς το μειλίχιο ν πρόσωπον είναι αποτυπωμένη εκφρασις μελαγχολική, 
ήτις αναπολεί τήν λύπην, την οποίαν έδοκίμασεν ό βοσκός μετά τον 
θάνατον των μελισσών του. 

§ 23. Οί μετά τού Άρισταίου έλθόντες είς τήν Κέω περί τά τέλη 
της 16ης έκατονταετηρίδος π. Χ. Άρκάδες ήσαν Πελα γορού (άπό τήν παρέα), όστις δεν ήθελε τραγουδήσει (όστις δεν 
θέλει να κερδίση το άθλον, το οποίον επιδιώκει δ τέττιξ), θα ύποχρεωθή 
να προσφέρε μέγα δεΐπνον εις τον δνον Έπειόν (κριθήν άφθονον), 
τόν υίόν του Πανοπέως. 

§ 46. Εις το άντίθετον μέρος της εισόδου της πόλεως, δεξιά τφ 
καταβαίνοντι, υπήρχε το θέατρον, εις το όποΤον έδίδασκον αγαθοί 
ύποκριταί και ποιηταί της Ίουλίδος και ουνηργοντο οι ΚαρθαιεΤς 
και οι εκ τών άλλων πόλεων Κεΐοι δια να άκροασθώσι τών ποιητικών 
έργων τών τε Κείων και Αθηναίων ποιητών. 

§ 47. Έκτος του μεγάλου ναού του Απόλλωνος και άλλα Ιερά 
έκόσμουν τήν πόλιν τών Καρθαιέων, της Αρτέμιδος, της Αφροδίτης, 
της Δήμητρος, του Διονύσου, τοϋ Ασκληπιού. 

§ 48. Έν εκ τών μάλλον λόγου αξίων και ωραιότατων ερ^οΊ ήτο 
και ή οδός, ή άγουσα άπό Καρθαίας είς Ίουλίδα. Λείψανα αυτής 
υπάρχουσιν ακόμη είς τριών μιλίων άπόστασιν και πλέον παραπλεύ- 
ρως τών λόφων διερχόμενης. Ίσχυρόν τείχος κτισμένον δι' ιδίου 
τρόπου, σκεπασμένον άπό μεγάλα τμήματα λίθων πλατεών, εύσχίστων 
υποστηρίζει τήν όδόν. Κατά τό υπόδειγμα ταύτης κατεσκευάσθη και 
είς τους νεωτέρους χρόνους και ή οδός, ή άγουσα άπό Μυλοποτάμου 
είς τήν νυν πόλιν, ως ρηθήσεται έν οίκείω τόπω. 

Παραθαλάσσια πόλις ή Καρθαία και πρότερον της μεσογείου 
Ίουλίδος και Ισγνρότερον είχε κτισθή. Κατά τους αρχαιότερους 
χρόνους ήτο πολύ επίσημος και πολύ έμπόριον είχεν, ως εξάγεται εκ 
του καταλόγου τών προξένων, τους οποίους είς διαφόρους πόλεις είχε. 

§ 49. Πότε ήρημώθη ή Καρθαία δεν γνωρίζομεν. Ή παρουσία 
κοιμητηρίου δεικνύει δτι ήτο κατωκημένη εισέτι εϊς τους Ελληνοχρι- 
στιανικούς αιώνας. Έρημωθείσα περιέπεσεν είς τελείαν λήθην, ώστε 
είς τους έπι Τουρκοκρατίας χρόνους υπήρξε σύγχυσις, δτι ή Καρθαία 

Ι. Ν. Ψυλλα — Ιστορία της νήσου Κέας 3 



34 Ή αρχαία Κέως 

ήτο ή Ίουλίς και τανάπαλιν. Δια των ανασκαφών του ΒΓοηάδίεά 
έγένετο ή άναγνώρισις. 

§ 50. "Ηδη κατηρημωμένη ή Καρθαία έχει μεταβληθή εις άγρόν, 
αντί τριάκοντα κατ' έτος δραχμών έκμισθούμενον, εις τον οποίον 
σπείρεται κριθή και νέμονται αίγες και πρόβατα, απερχόμενος δε τις 
εκείθεν και άναπολών τήν άρχαίαν έκείνην δόξαν της πόλεως καθί- 
σταται μελαγχολικός και προ τοιούτων ερειπίων τοιαύτης παρακμής 
δικαίως δύναται ν' αναφώνηση « δίο ίΓαηδίί: <^1οπα πιιιηάί ». 

4. Ίονλϊς (ννν Κέα ή Τζια). 

§ 51. Πότε έκτίσθη ή Ίουλίς δεν γνωρίζομεν. "Οπως και αν έχη, 
οί υπό τον Θερσιδάμαντα Ίωνες ένωθέντες μετά των προτέρων κατοί- 
κων ωκοδόμησαν έν αυτή τα ιερά του Απόλλωνος, τής Αθηνάς, 
τής Αρτέμιδος και άλλα και ώνόμασαν αυτήν Ίουλίδα. 

§ 52. Δια νά λάβη τις ?δέαν τινά τής τοποθεσίας, έπί τής οποίας 
ήτο κτισμένη ή Ίουλις ή ή σημερινή πόλις, πρέπει νά φαντασθή είς 
τό προς βορρόίν μέρος τής νήσου, είς άπόστασιν μιας ώρας άπό τής 
θαλάσσης, ορός υψηλόν, άπό βορρά και ανατολών άρχόμενον, τοξοει- 
δώς δίκην οφρύος ή αμφιθεάτρου προς νότον και δυσμάς διήκον και 
τελευτών κατέναντι του μέρους, δθεν ήρξατο. είτα δε άπό του μέσου 
του τόξου τούτου πρόβουνον εκφυόμενον και προς βορρόίν κατ' ευθείαν 
διευθυνόμενον και περί τό τέλος του άνοικτοΰ τόξου κωνοειδώς άπό 
τοΰ προ6ούνου ευμεγέθη λόφον ύψούμενον και σχηματίζοντα μαστο- 
ειδή έπαρσιν, άπομονούμενον δ' έκατέρο)θεν διά φαράγγο>ν βαθύτατων, 
συμμιγνυμένων περί τους πρόποδας τοΰ κωνοειδοϋς λόφου. Έπί τού- 
του του προβούνου και λόφου ήτο έκτισμένη ή αρχαία Ίουλίς, περι- 
τετειχισμένη διά τειχών εκ μεγάλων πελεκητών λίθων και απρόσιτων 
βράχων. Έ γ,ορυ^ι τής μαστοειδούς έπάρσεως του λόφου, ή ακρό- 
πολις, έπεστέφετο διά πολλών ιερών, ιδία δε διά τοΰ μεγάλου περίοπτου 
ναού τοΰ Απόλλωνος ωκοδομημένου εκ λευκού Παρίου μαρμάρου, 
δστις, ως εικάζεται έκ των ευρεθέντων σπονδύλων τών κιόνων, ήτο 
μεγαλύτερος τοΰ έν Αθήναις ναοΰ τοΰ Θησέως. Έπί τής αυτής θέσεως 
είναι έκτισμένη και ή σημερινή πόλις, ώραϊζομένη διά σειράς ανεμόμυ- 
λων έπί τής προς δυσμάς £άχεως τοΰ τοξοειδούς ορούς, διά τοΰ έρείι 
πιωμένου μοναστηρίου τής Αγίας "Αννης έπί τής ανατολικής και διά 
τεσσάρων οίκιών έπί τής ακροπόλεως, τών οποίων αί τρεις είσιν 
έγκαταλελειμμέναι. 



Μυθικοί χρόνοι 35 

§ 53. Το δνομα Ίουλίς έλαβεν ή πόλις εκ του ονόματος κρήνης 
τίνος, καλούμενης Ίουλίδος. Άλλα πάλιν γεννάται το ζήτημα, πόθεν 
έλαβε το δνομα ή κρήνη. Κατά Μελέτιον τον γεωγράφον «ώνομάσθη 
ούτως από του Ιούλου, όστις ήτο προσφιλής τη Άρτέμιδι». ^Ιούλους 
έκάλουν οι αρχαίοι και τα δράγματα των κριθών, τα εις μίαν δέσμην 
άθροισθέντα, τα οποία σήμερον ΥΛλουμεν χειροβόλονς, καΐ εκ της 
όμοιότητος ταύτης του κωνοειδους λόφου μετά της ακροπόλεως και των 
έπ' αυτής ναών προς τοιαύτην δέσμην εκλήθη Ίουλίς. Άν εκ τούτων 
δχι, εκλήθη τότε εκ του δτι ή Δήμητρα και Ίονλώ έραχμάς αργυράς. Ά ν είς 
το ποσόν τοΟτο τοΟ φόρου, του αποστελλομένου είς Αθήνας, τζροαΰε- 
σωμεν και τους φόρους της πολιτείας δια τάς άνάγκας της εσωτερικής 
διοικήσεως, δυνάμεθα να κατανοήσωμεν την οίκονομικήν εύεξίαν της 
νήσου έπι της ηγεμονίας των Αθηναίων και των προ αυτής χρόνων. 
§ 70. Κατ' αρχάς οι "Αθηναίοι διώκουν μετά δικαιοσύνης και 
μετριοπάθειας, άλλ' ολίγον κατ' ολίγον μεγάλη και σοβαρά συνετε- 
λείτο μεταβολή, ή ηγεμονία μετετρέπετο εις μοναρχίαν, εις χρίτος 
Άθηναϊκόν. Άπό συμμάχων αί Κυκλάδες περιηλθον εις κατάστασιν 
υπηκόων υποχρεούμεναι είς παροχήν χρημάτων και πεζικών στρα- 
τευμάτων κατά τάς άνάγκας και διαθέσεις των Άθηναίο)ν, οί'τινες 
ί^εώρουν ως έπικίνδυνον εις την ήγεμονίαν αυτών την ϋπαρξιν 
ελευθέρων και αυτονόμων πολιτειών. Έπί Περικλέους μάλιστα ετι 
μάλλον έδεινώθη των νήσων ή θέσις. Τό συμμαχικόν ταμείον έκομίσθη 
εκ Δήλου εις Αθήνας (459 π. Χ.) έπι τη προφάσει. δτι υπήρχε φόβος 
μη οι βάρβαροι άφαιρέσωσι τά χρήματα εκείθεν, τά όποια είχον 
αύξηθή τότε είς 1000 τάλαντα. Προωρισμένα ταΰτα είς πόλεμον, 
μετεχειρίζετο ο Περικλής είς έργα υπερήφανα καταχρυσών και 
καλλωπίζων την πόλιν των Αθηνών, ώς αλαζόνα γυναίκα περιαπτο- 
μένην λίθους πολυτελείς 1 . Τά πάντα περιήνεγκεν είς εαυτόν ό 
Περικλής, φόρους, στρατεύματα, τριήρεις, νήσους, θάλασσαν 2 . Ή 
δυσαρέσκεια τών συμμάχων έκορυφώθη, άλλ' ουδείς έτόλμα νά ύψωση 
φωνήν. Ή αποστασία έτιμωρεΐτο αυστηρότατα και έπανήγετο είς 
εύπείθειαν διά τών βιαιοτέρων μέσων. Είς δλας τάς πόλεις και νήσους, 
δπου έξικνεΐτο ή τρίαινα αυτών, διετηρεΐτο ή ηγεμονία διά της ενισχύ- 
σεως της δημοκρατικής μερικός, ίδίως διά του διορισμού Αθηναίων 
επισκόπων. Πληγή μεγαλύτερα τούτων ήσαν αί έπι Περικλέους 
κληρονχίαι. Έσαν δ' οι κληροΰχοι όχλος αργός και πολυπράγμων 
εκ της τάξεως τών πενήτων, συρρεύσας κατ' εκείνους τους χρόνους 
είς τάς Αθήνας. Διά νά προλαμβάνωνται τά εκ της πενίας δεινά, 
άνακουφίζηται ό δήμος και κατοικίζηται φρουρά πλησίον τών συμμά- 
χων, άπεστέλλοντο είς τάς νήσους. Έγκαθιστάμενοι οι κληροΰχοι είς 
τάς νήσους διέμενον πολιται Αθηναίοι, ε^ει^ροϋντο ώς κυρίαρχοι, οι δέ 
εγχώριοι ώς δουλοπάροικοι. "Αλλη καταπίεσις ήτο ή άφαίρεσις άπό 
τών νήσων της δικαστικής δικαιοδοσίας. Δικαστικοί ύπηρέται περιήρ- 



1 Πλουταρχ. Περικλ. κεφ. 12. 
' Αύτ. 



48 Ή αρχαία Κέως 

%οντο τάς νήσους προσκαλοϋντες τους δικασθησομένους καΐ υποκι- 
νοΟντες δίκας. Ό Αριστοφάνης έν « "Ορνισι » διακωμωδεί τους 
ύπηρέτας αυτούς έν τψ προοώπ^ του νησιώτικου κλητήρος. Αι έριδες 
μεταξύ δύο πόλεων ή πολιτών δύο πόλεων, αί δικαζόμεναι έν Αθήναις, 
έκαλοΰντο δίκαι άπό συμβόλων. "Αρχοντες υπό διάφορα ονόματα, 
επίσκοποι, κρνπται, φύλακες, έστέλλοντο άδιακόπως προς έξυπηρέ- 
τησιν των Αθηνών. "Ετι φοβερώτεροι ήσαν οι άργυρολόγοι και οι 
εκλογείς, οι στελλόμενοι προς εΐσπραξιν καθυστερουμένων φόρων. Έν 
καιρώ πολεμικών παρασκευών έλάμβανον παρά τών νησιωτών δσους 
έδύναντο περισσοτέρους. «Όπλίταις δε εκ καταλόγου Αθηναίων διακο- 
σίοις και χιλίοις, και νησιωτών δσοις έκασταχόθεν οίον τ' ην πλείστοις 
χρήσασθαι » ι . Έπι τοϋ Πελοποννησιακού πολέμου, έκραγέντος τω 431 
π. Χ., οί Κεΐοι διετέλουν υπήκοοι και φόρου υποτελείς εις τους Αθη- 
ναίους. ΕΙς την κατά της Σικελίας έκστρατείαν, ερ^ΟΊ του φιλόδοξου 
Άλκιβιάδου (413 π. Χ.), ρητώς μνημονεύει ό Θουκυδίδης τους Κείους, 
συνεκστρατεύσαντας εις την μεμακρυσμένην έκείνην χώραν. 

§ 71. Δια τους ειρημένους λόγους ή ηγεμονία τών Αθηναίων 
κατέστη τοοούτον μισητή, δσον και ή τών βαρβάρων. Κατελύθη δ' έν 
ετει 40ό, καταστραφείσης ολοκλήρου της ναυτικής δυνάμεως αυτών 
έν Αίγός ποταμοΐς υπό του Αυσάνδρου. 

2) Ηγεμονία Σπαρτιατών (405-394 π. Χ.). 

§ 72. Ήττηθέντων τών Αθηναίων εις την έν Α?γός ποταμοΐς ναυ- 
μαχίαν, ή Σπάρτη ήρξε γης και θαλάσσης και ανέλαβε της Ελλάδος 
την ήγεμονίαν. Οί Σπαρτιάται ύπέσχοντο εις τους νησιώτας αύτονο- 
μίαν, έλευθερίαν, άπαλλαγήν φόρων, έάν εΐοήργ^οντο εϊς τήν συμμα- 
χίαν των. "Ολα ταύτα ήσαν υποσχέσεις και λόγοι κενοί, διότι δουλεία 
δεινότερα της τών Αθηναίων επεβλήθη υπό τών Σπαρτιατών. Άφη- 
ρέθη άπό τών νήσων και αυτή ή αστική ελευθερία, παρέδιδον αύτάς 
είς δεκαδαρχίας, δηλ. είς άνδρας προεο^ρευομενους άπό ενα άρμοστήν, 
τουτέστι στρατιωτικόν διοικητήν, τον οποίον ύπεστήριζε φρουρά. 
Λακεδαιμονίων εκ τών άγριωτέρων, θρασυτέρων και φιλονικοτέρων 
οπαδών του Λυσάνδρου. Έ θέλησις αυτών ήτο νόμος. Έ πρώτη φρον- 
τΐς ήτο να έκδικηθώσι τήν έναντίαν μερίδα. Οί πολίται ετρεμον ενώ- 
πιον ράβδου ή μανδύου Σπαρτιατικού. Αι άτομικαί βιαιοπραγίαι δεν 

1 θουκυδ. βιβλ. Ζ'. κεφ. 20. 



Άπό α'ήγεμον. Άθην. — της διαιρ. του ρωμαϊκού κράτους 49 

είχον δριον. Τπέβαλον τάς πόλεις εΐιπη οαρίίίδ) βασιζόμε- 
νοι επί τοΰ τιμήματος• έγγειος (ΐπβιιΐαιη 3θΗ), ποικίλλων μεταξύ 
της πέμπτης και τής δεκάτης των προϊόντων της γής* τέλη (ροΓΐο 
Π3.) και έκτακτοι επιτάξεις, αίτινες τυχαΐαι ή μόνιμοι άπέβαινον και 
αί δύο ανεξάντλητοι πηγαί πορισμού είς τους διοικουντας. Κατά τον 
γεωγράφον Στράβωνα ή Γύαρος (Γιοΰρα), είς τήν οποίαν άκων προσ- 
ωρμίσθη τρικυμίας ένεκα, υπό αλιέων τινών κατοικουμένη μόνον* 
έπλήρωνε φόρον έτήσιον δραχμάς 150. Άναχωρών εκείθεν ό Στρά- 
βων παρέλαβεν είς το ιζλόϊον πρεσβευτήν, άποστελλόμενον προς τον 
εν Κορίνθω Αύγουστον Καίσαρα, δπως μεσιτεύση και μετρίαση τον 
φόρον μόνον είς 50 δραχμάς, τάς οποίας ευχαρίστως ήδύναντο νά πλη- 
ρώνωσιν. Έάν τά έρημα Γιοΰρα έπλήρωνον 150 δραχμάς, δεν δυνά- 
μεθα νά πιστεύσωμεν δτι ή Κέως, ήτις επί Ρωμαίων δέν φαίνεται 
στερούμενη σπουδαιότητας και πολύ πιθανόν δτι ένεκα τής θέσεως 
της ήτο τόπος συγκεντρώσεως πλοίων και εμπορευμάτων, δέν υπε- 
βάλλετο είς σημαντικήν φορολογίαν. 



Άππιαν. Τωμ. έμφ. βιβλ. Ε', κεφ. 7. 



ΚΕΦΑΑΑΙΟΝ (Γ 

ΘΕΟΙ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ, ΗΘΗ, ΕΘΙΜΑ ΚΑΙ ΝΟΜΙΜΑ ΤΩΝ ΚΕΙΩΝ 

α ') Θεοί. 

§ 87. Ειχον οί ΚεΤοι και έλάτρευον τους αυτούς θεούς, τους 
οποίους και οί λοιποί "Ελληνες. Προσωποποιήσαντες οΰτοι καΐ έμψυ- 
χώσαντες άπασαν τήν φύσιν και υψώσαντες τον όίν^ρωπον εις το 
Σδεώδες, το εγώ των εις τον ούρανόν, έπλασαν αύτοι δια της φαντα- 
σίας τους θεούς κατ' ε?κόνα και δμοίωσιν εαυτών και άπέδωκαν 
αύτοίς άρετάς και κλίσεις καΐ πάθη και μίση ανθρώπινα. Περιορί- 
σαντες τό γ,ράτος εκάστου θεοΟ εις ώρισμένον στοιχείο ν εζων έν μέσω 
λάου θεών. Πληρώσαντες ούτω τό σύμπαν θείου πνεύματος και μερί- 
σαντες τάς θείας δυνάμεις δέν ήδυνήθησαν να εννοήσωσι ταύτας 
χωριστά άπό τα πράγματα και να ένώσωσιν εις μίαν δύναμιν άρχι- 
κήν, δημιουργικήν, α'ωνίαν πηγήν πάσης ζωής και πάσης δυνάμεως 
εν τη φύσει. Ή δημώδης πίστις έξελάμβανε παν φυσικδν φαινόμενον 
ως έργον χωριστού τίνος, προσωπικώς εννοουμένου υ^λοτερου δντος. 
Οί εναντίον της δημώδους ταύτης πίστεως ύψωθέντες εις τήν σύλλη- 
ψιν της ιδέας ενός θεοΰ, κυβερνώντος τό σύμπαν και πανταχού παρόν- 
τος, οίοι ό Πρόδικος και ό Σωκράτης, κατεδικάσθησαν εις τον δια 
κώνειου θάνατον. 

§ 88. 'Ως απανταχού έκαστη θεότης είχε τον ευνοουμενον λαόν 
της, οϋτω και ό λαός της Κέω είχε τους εύνοουντας αυτόν θεούς και 
έτίμα αυτούς περισσότερον τών άλλων και έθεώρει αυτούς πολιού- 
χους, προστάτας. Τοιούτος θεός εθεωρείτο υπό τών Κείων ό Άρισταΐος, 
δστις ώμοιώθη με τον Δία υπό τό δνομα Ζευς Άρισταΐος και του 
οποίου ή λατρεία ήτο ηνωμένη με τήν άρχαίαν λατρείαν του Φοίβου 
Απόλλωνος ούτως, ώστε και τά επίθετα τού Άρισταίου παρά τοΤς 
ποιηταΐς είναι συχνά αυτά ταΟτα τοϋ' Απόλλωνος, οίον βαθυχαίτης, 
έκατηβόλος, κλυτότοξος. 

1. Ζευς. 

§ 89. Πρώτοι κάτοικοι έν Κέω ήσαν οί Πελασγοί και πρώτη πρ&- 
ξις λατρείας, τήν οποίαν γνωρίζομεν έν αύτη, είναι ή τού Άρισταίου 
έπί της γ,ορυφγις του ψηλότερου όρους, διότι παρά τοΤς ΠελασγοΤς 



Θεοί, πολιτεία, ηθη, έθιμα και νόμιμα των Κείων 57 

οί όψηλοι τόποι, οά νεφελώδεις κορυφαΐ των ορίων έχρησίμευον ώς 
ναοί, δπό της φύσεως αυτής έγερθέντες, ώς βωμός είς τον Δία, εις τον 
οποίον ήτο καθιερωμένη ή δρυς, της οποίας οί εδώδιμοι καρποί, αί 
βάλανοι, άπετέλουν την άρχαιοτάτην των ανθρώπων τροφην. "Οθεν 
ή λατρεία του Διός έν Κέω μετηνέχθη εκ της Αρκαδίας, δπου ή 
πελασγική αυτής λατρεία ήτο αρχαιότατη. 'Ως ένηργεΐτο ή λατρεία 
του Διός έν Κέω δεν ήτο γενική καΐ υπέρτατη, δέν άπηυθύνετο προς 
αυτόν ώς προς πατέρα ανδρών τε θεών τε, άλλ' ώς πράξις άγνισμου, 
ώς απλή πράξις θυσίας, αποβλέπουσα εις τήν πράϋνσιν τοΰ Σειρίου, 
απευθυνόμενη προς μίαν τών ιδιοτήτων αύτοΰ ώς νεφεληγερέτου ή 
ίκμαίου καΐ συνδεόμενη μετά τών μετεωρολογικών παρατηρήσεων, 
τών γενομένων ανά πάν εαρ κατά τήν έπιτολήν του Σειρίου αστέ- 
ρος, δτε προε^ίνι^αχον τήν κράσιν του ένιαυτοΰ και τών ωρών του 
έτους. Ναός του Διός έν Κέω ούτε εις τους μεταγενεστέρους χρόνους 
δεν αναφέρεται. 

5. Νύμφαι. Κνπάριΰοος. 

§ 90. Αρχαιότατη επίσης είναι ή λατρεία τών Νυμφών έν Κέα, ε2ς 
τάς οποίας ή τοπική θρησκεία ιδιαιτέραν απέδιδε λατρείαν. Μνεία 
Σδίως γίνεται τών Βρισών είς τον μυθον του Άρισταίου καΐ τών 
Κορησσίων, ώς ούσών εγχωρίων ι . 

«Ιηδαΐα ΟοΓνχϋδ φΐοηάαπι ο^εβειτίηια ηγπιρ1ιίδ 
Οίη^ίΐιαΓ Αο§όο ηοππηε Οεα ιηαπ 2 », 

ήτοι υπάρχει νήσος τις πολύ συχναζομένη υπό τών Κωρυκίων ή 
Κορησσίων Νυμφών, το Αιγαίον πέλαγος τήν περικυκλώνει και 
ονομάζεται Κέως. 

Νυμφαΐον έν τη νήσω δέν υπήρχε καθιερωμένον. Έάν ύπήρχεν, 
Τσως ό Ηρακλείδης ή 6 Στράβων θά έποιουντο αύτου μνείαν. Έν τη 
πόλει Κορησσία έκαλοΰντο δια του ονόματος Κορήσσιαί τίνες τών 
Νυμφών, τών λατρευομένων γενικώς είς τήν νήσον. Τναι ή πατρίς μου* και έάν είς ε^οξον όνομα 
άποβλέπης, μάθε δτι ουδείς θέλει μοί αποδώσει τήν μομφήν δτι κατά- 
γομαι εξ αφανών και άσημων προγόνων εχω πλούτη και ήθη 
άμεμπτα. Τοιούτους λόγους απευθύνει ό Άκόντιος προς τήν Κυδίπ- 
πην» 4 . Περιττόν δμως νομίζομεν να προσθέσωμεν πλειότερα περί του 
ερωτικού τούτου συμβεβηκότος, διότι ό περί αύτοΰ μύθος δεν είναι ή 
αντιγραφή του μύθου του Έρμοχάρους και τής Κτησύλλης. 



1 Άντωνιν. Λιβ. α'. 

5 Ραγκαβή Αηΐΐςιιίίέδ Ηέΐΐέηίηυβδ. 

3 Ευρέθη είς τήν αύλήν του αγίου 2υμεώνος. 

4 'Οβιδ. Ήρωΐδ. Γ, 128. 



θεοί, πολιτεία, ήθη, έθιμα και νόμιμα τών Κείων 63 

10. Σάραπις. 

§ 98. Ό Σάραπις ήτο θεότης αιγυπτιακή πανάρχαια, έξελληνι- 
σθεΐσα. θεός των ψυχών εισήχθη είς Άλεξάνδρε<αν υπό Πτολεμαίου 
του Α' και έπειτα είς Ελλάδα και Τώμην. Έξ επιγραφής, ευρεθείσης 
εν τφ ήρειπωμένψ ναφ τής αγίας Ματρώνης, δηλοϋται δτι έν Κέω 
υπήρχε ναός του Σαράπιδος και θίασος τής λατρείας αύτου και εορτή 
καΐ πανήγυρις έτελεΐτο, καλούμενη Ειαίδια. Έν τή φαιδρά ταύτη και 
χαρμοσύνω ίορτ^ τήν νύκτα έκαίοντο πυρά πλείστα προς φωτισμόν 
του μέρους, ένθα ήτο ό ναός, και δια τήν άγοράν τών ξύλων ή τήν 
ξνλωνίαν 1 , Έπαμείνων ό Σωμένου δώσας το άργύριον έπηνέθη παρά 
τών θιασωτών. 

"Επιγραφή. 

Έδοξεν τοΤς Σαραπιασταΐς. Επειδή Έπαμείνων Σωμένου άνήρ 
καλός κάγαθός ων διατελεί περί τόν θίασον και φιλότιμος• χρείας δέ 
γενομένης αργυρίου είς ξυλωνίαν τφ θιάσω προσήνεγκεν όίτοχον. 
"Οπως ούν εχωμεν και είς το λοιπόν άνδράσι φιλοτίμοις χρήσθαι, 
δεδόχθαι τοις ΣαραπιασταΙς έπαινέσαι Έπαμείνωνα Σωμένου αρετής 
ένεκεν και φιλοτιμίας, ην έχων διατελεί περί τόν θίασον, και στεφα- 
νώσαι θαλλοΰ στεφάνω και άνακηρύξαι τόν στέφανον τοίς (Ε)ισιδιο. 

Τά πυρά ταύτα ετι και νΰν ποιουσιν οι Κεΐοι είς πάσας τάς ίορτάς 
και φαιδράς πανηγύρεις καΐ χαίρουσιν έπ' αύτοις εύθύμως διερχό- 
μενοι τήν έσπέραν περισυλλέγοντες τήν καύσιμον υλην εκ του προ- 
χείρου καΐ ουχί εκ ξυλωνίας. 

Πυρά άνάπτουσιν έπι τών δωμάτων και τήν νύκτα τής λαμπροφό- 
ρου Αναστάσεως ά'μα τω «Χριστός ανέστη», άλλ' ομοιότητα τίνα 
προς τήν εορτών τών Είσιδίων έχουσι τά πυρά, τά άναπτόμενα κατά 
τήν έσπέραν τής 23 ^Ιοό^Ιοό οιά τήν ίορν)]^ του αγίου Ιωάννου του 
Κληδόνου, τά όποια όνομάζουσι Χλαμπονρας, υπεράνω τών οποίων 
περνώντες τρις έκφωνοΰσι «περνώ τους ψύλλους μου κι' άφίνω τους 
κοριούς μου», τήν δέ πρω'ίαν συλλέγουσι τήν στάκτην, τήν οποίαν 
σκορπίζουσιν επάνω είς τάς συκας, Γνα μή ψωριώσιν. 



1 Ή λέξις ξυλωνία δεν υπήρχεν είς τά Ελληνικά λεξικά" εισήχθη είς αυτά 
από της δημοσιεύσεως τής επιγραφής ταύτης. Έφημ. αρχ. 2629. 



64 Ή αρχαία Κέως 

11. "Ηρα, Εστία, Ερμης, Ηρακλής, "Ηφαιστος, 
Αίολος, Ασκληπιός. 

§ 99. Κα! των θεοτήτων τούτων ίερά Όπηργον. Εις τάς έπιγραφάς 
της Επιδαύρου αναγράφονται τα ονόματα των ίαθέντων και ΐαθεισών 
υπό του Ασκληπιού, ως και τα ε'ίδη των ασθενειών. Μεταξύ των 
αναγραφομένων είναι και το όνομα Κείας γυναικός, Ανδρομέδας 
καλούμενης, ήτις προσήλθεν εις τον ναόν του Ασκληπιού και έπεκα- 
λέσθη τήν βοήθειαν αύτοΰ στείρα ούσα, δπως απόκτηση τέκνον. 
Κοιμηθείσα εν τω ναψ είδε καθ' ύπνον δράκοντα έπι της γαστρός 
αυτής έλθόντα. Μετά ταύτα έγέννησε πέντε τέκνα. 

Επιγραφή. 

Ανδρομέδα εκ Κέου : Αυτή περί παίδων έγκαθεύδουσα ένύπνιον 
είδε* έδόκει οι εν τω ύπνω δράκων έπί της γαστρός έλθεΐν, και εκ 
τούτου παΐδές 61 εγένοντο πέντε ι . 

12. Κέως. 

§ 100. Έάν ό εκ Ναυπάκτου ήρως Κέως, εκ τουτοιχεί ό τών Κείων Βακχιών, δστις περιελάμβανεν 
επομένως μέρος του καθ' ημάς Ιανουαρίου και Φεβρουαρίου. 

Στρατηγοί. 

§ 109. Τών στρατιωτικών πραγμάτων προΐσταντο οί στρατηγοί, 
ως δηλουται εκ τίνος επιγραφής τών Κορησσίων, έχούσης ούτω* « μη 



1 Άθην. 3. 117. -Παροιμιογραφ. Α. σ. 409.— Ήσυχ. έν λέξει. Παροιμία έπί 
τών ουκ εύγνώστων' ουδείς γαρ οίδεν έν Κέω τίς ήμερα, δτ'. ούχ έστασιν αϊ ήμερα-., 



άλλ' ως Εκαστοι θέλουσιν άγουσιν 



Θεοί, πολιτεία, ήθη, έθιμα και νόμιμα των Κείων 69 

έξειναι• δε άποδόσθαι τά άθλα & άν λάβη (ώς εις τους αγώνας), τους 
δε στρατηγούς εν τη έξοπλισία έξετάζειν». Άλλα ταύτα ελάχιστα 
περί των στρατηγών δύνανται. Κατά την αυτήν επιγραφήν πρόβονλοι 
έκελεύοντο « τα δπλα παρασκευάζειν και παραδιδόναι τοις έφισταμέ- 
νοις». ΟΙ στρατηγοί έφίσταντο εις τους αγώνας και τά Ιερά. ΕΙχον 
τήν μεγαλυτέραν αύθεντίαν εις τάς έξωτερικάς υποθέσεις « τους 
στρατηγούς τών Ίουλιητών τους έπιδημουντας Άθήνησι». — « συνεισ- 
πραττόντων δε αύτοΐς και οι στρατηγοί οι Ίουλιητών Έχέτιμος και 
Νικόλεως και Σάτυρος και Γλαυκών και Ηρακλείδης». — «άνα- 
γράψαι τους στρατηγούς τών Ίουλιητών, ους ε'ίρηται εν τψ ψηφίσματι 
συνεισπράττειν τά χρήματα, εν στήλη λίθινη και στήσαι έν τφ ίερψ 
τού Απόλλωνος του Πυθίου ». — «άναγράψαι δε αυτών τά ονόματα 
αύτίκα μάλα εναντίον του δήμου τφ γραμματεΐ τους στρατηγούς τους 
Ίουλιητών, τους έπιδημουντας Άθήνησι. Έάν δέ τίνες τών άναγρα- 
φέντ&ν άμφισβητώσι μη είναι τούτων τών ανδρών, έξεΐναι αύτοΐς 
έγγυητάς κατασυήσασι προς τους στρατηγούς τους Ίουλιητών τριάκοντα 
ήμερων δίκας ύποσχεΐν». 

Ίουλιητών στρατηγοί. 

Έχέτιμος, Νικόλεως, Σάτυρος. Γλαυκών, Ηρακλείδης. 
Καρθαιέων στρατηγοί. 

*Αργε6ουλος, Έρατοκλής, Καλλισθένης, Σωκράτης, Άριστων, 
Νικίας, . . . ξένης, Πολύστρατος, Άριστοπείθης, θεοκλής, Εύκτήμων, 
Φερεκλής, Θεόδωρος, Έτέαρχος, Χάρης, Φιλοκλής, Καλλίστρατος. 

Έν Καρθαία ανά τρεις πάντοτε αριθμούνται οι στρατηγοί, οίτινες 
στέφανον τω θεώ άναθέτουσι* «παρά στρατηγών Φερεκλείους, Θεο- 
δώρου, ( Ετεάργρυ τον στέφανον » . 

Γυμνασίαρχος. 

§ 110. Περί τούτου υπάρχει επιγραφή Κορησσίων, δι' ης δήλο ν 
γίνεται δτι έξελέγετο όμοΰ με τάς άλλας αρχάς ουχί νεώτερος τών 
τριάκοντα ετών δτι ούτος έποίει λαμπάδα τών νεωτέρων είς τήν εορ- 
τήν, ήτοι ώφειλε νά προγυμνάση τους είς τον αγώνα τούτον, δστις 
εκαλεΐτο λαμπάς, παρασκευαζόμενους νέους* δτι έπεμελεΐτο τά κατά 
το γυμνάσιον και τήν άσκησιν εις τά δπλα, ήτις έγίνετο τρις του 
μηνός και δτι ήτο κύριος νά Ιπιβάλη πρόστιμον μέχρι δραχμής εις 
πάντα νεώτερον, δστις δέν παρευρέθη είς το γυμνάσιον, ένψ ήδύνατο. 



70 Ή αρχαία Κέως 

« ΑίρεΤσθαι δέ καΐ γυμνασίαρχον άμα ταΐς άλλαις άρχαΐς μή νεώτε- 

ρον τριάκοντα ετών τούτον δέ ποιεΐν λαμπάδα των νεωτέρων τή 
ίορτη, και τάλλα έπιμελεΐσθαι τα κατά το γυμνάσιον, και Ιξάγειν εΕς 
μελέτην ακοντισμού και τοξικής και καταπαλταφεσίας τρις του μηνός, 
δς δ' αν μή παρή των νεωτέρων δυνατός ών, κύριος έστω αυτόν 
ζημιουν μέχρι δραχμής». "Ωστε τρία δπλων είδη διακρίνονται, άκόν- 
τιον, τόξον, καταπέλτης, και εις ταύτα έγυμνάζοντο οι νέοι. 

Αστυνόμοι, προοτάται. 

§ 111. Ούτοι ήσαν έπιμεληταί του εμπορίου. Εις τήν έξαγωγήν 
τής μίλτου «τήν δε ενδειξιν είναι προς τους αστυνόμους, τους δε 
αστυνόμους δούναι... ήμερων εις το δικαστήριον»* καί* «τήν δε 
ενδειξιν είναι Άθήνησι μεν προς τους ένδεκα, εν Ίουλίδι δέ εισαγω- 
γείς είναι τους προστάτας». 

Κρηνών έπιμεληταί εν Καρθαία. 

Άπηγορευμένον ήτο να λούηταί τις ή να πλύνη είς τάς κρήνας. 
Προς τούτο ήτο διωρισμένος επιμελητής, έ όποιος είχε τήν έξουσίαν 
να έπιβάλη πρόστιμον εϊς τον αίτιον μέχρι δραχμών δέκα, τους δέ 
συλλαμβανομένους έπί τόπου οίκέτας να τιμωρή δια ραβδισμών. «Έπι- 
μελεΐσθαι τών κρηνών ως αν μήτε λόωνται μήτε πλύνωσιν έν ταίς 
κρήναις, ών το ύδωρ είσιν είς το ιερόν τής Δήμητρος. Έάν δέ τις 
ή λόη ή πλύνη τι έν ταΐς κρήναις, κύριος έστω ό επιμελητής τόν μέν 
αίτιον ζημιουν άχρι δέκα δραχμών, τους δέ έπί τόπου καταληπτούς 
οίκέτας πληγαΐς κολάζειν». 

Βουλή και δήμος, πρυτανεΐον, πρυτάνεις, 
πρόβουλοι, βουλευταί. 

§ 112. Τό βουλευτήριον έκαλείτο πρυτανεΐον. Τους προέδρους 
οί μέν Ίουλιήται έκάλουν πρυτάνεις, οί δέ Κορήσσιοι προοΌύλονς' 
ούτοι διώκουν τά τής βουλής. "Εργα δέ τής βουλής ήσαν τό προδον- 
λεύειν καί εκτελεΐν τά εντεταλμένα αυτή. Ουδέν προβούλευμα ΐσχυεν, 
άν μή ένεκρίνετο υπό του δήμου πρότεροι καί γίνη ψήφισμα. Προσ- 
τεθειμένοι είς τους βουλευτάς ήσαν ό γραμματεύς τής βουλής, ό 
ταμίας καί ό κήρυξ. Έν τφ πρυτανείω συνειστιώντο ού μόνον αί πρυ- 



Θεοί, πολιτεία, ηθη, έθιμα και νόμιμα των Κείων 71 

τάνεις, οΓτινες έκεΐ καθ' ήμέραν συνεδρίαζον, άλλα καΐ άλλοι ξένοι 
καΐ πολίται, εύεργετήσαντ δστις μολονότι άνήκεν είς 
τήν τάξιν τών σοφιστών, ομολογείται δμως παρ' αρχαίων και νεωτέ- 
ρων άνήρ χρηστός και της αώγρονος σοφίας εραστής. Ό περί 
Ηρακλέους μύθος του Προδίκου είναι έκδήλωσις καί τρανώτατον μαρ- 
τύριον του ήθικου φρονήματος, το όποιον έπέπνεεν έπί της Κέω. Οί 
πατέρες της Εκκλησίας Βασίλειος ό Μέγας καί Κλήμης ό ^Αλεξαν- 
δρεύς τα διδάγματα τών Κείων φιλοσόφων είς παραίνεσιν καί νουθεσίαν 
τών νέων άναφέρουσιν. Ούτε οί παίδες ούτε αί παρθένοι έπινον οϊνον, 
αί δε γυναίκες ίχΎΐρουν αύστηράν σωφροσύνην καί επιμελητής της 
εύκοσμίας αυτών αναφέρεται 3 . Περί τών αρετών τών γυναικών πρα- 
γματευόμενος δ Πλούταρχος λέγει δτι έν έπτακοσίοις ετεσιν ούτε 
μοιχεία ούτε φ^ορά. άνέγγυος έμνημονεύετο παρά τοίς Κείοις. Καί οί 
νέοι δε ούτω κοσμίως ήρων, ώστε πολλάκις μιας πλείονες ήρων, 
έγγυηθείσης δε της κόρης, άφίσταντο οί λοιποί. Έτερα: καί αύλητρί- 
δες είς ούδεμίαν τών πόλεων της Κέω έπετρέπετο νά διατρίβωσιν 4 . 
Ό δέ Όβίδιος ποιεί τόν Άκόντιον λέγοντα προς τήν Κυδίππην « δΐιηί: 
οί ορβδ ηοβίδ δαη* εΐ: δίηε οπιηίηε ιηοι^δ », ήτοι καί πλούτη 
Ιχομεν καί ήθη άμεμπτα. 

Κείων νόμιμον ή ε&ιμον. 

§ 123. Ό Στράβων αναφέρει δτι δ ποιητής Μένανδρος, δστις 



1 Άριστοφ. Βάτραχ. 
1 Αίλιαν. βιβλ. Δ' κεφ. 24. 
1 Ήρακλ. Ποντ. θ'. 
4 Άθην. 91, 610. 



76 Ή αρχαία Κέως 

έγεννήθη το γ' έτος της 109 Όλυμπιάδος, μνημονεύει του νομίμου 

τούτον των Κείων λέγων «παρά τούτοις δε (τοις Κείοις) δοκεΤ τεθήναί 
ποτέ νόμος, οδ μέμνηται και Μένανδρος. 

« Καλόν το Κείων νόμιμόν έστι, Φανία* ό μη δυνάμενος ζην καλώς 
ου ζή κακώς » . 

Προσέταττε γαρ. ως εοικεν, ό νόμος τους υπέρ έξήκοντα ετη 
γεγονότας κωνειάζεσθαι του διαρκείν τοις άλλοις την τροφήν. Και 
πολιορκουμένους δέ ποτέ υπό Αθηναίων ψηφίσασθαί φασι τους πρε- 
σβυτάτους εξ αυτών άποθανείν, ορισθέντος πλήθους ετών τους δε 
παύσασθαι πολιορκοΰντας». 

Περί του αύτου νομίμου έγραψε και ό Ηρακλείδης ό Ποντικός εν 
τη Κείων πολιτεία ώς έξης• « Ούσης δε υγιεινής της νήσου και 
ευγήρων τών ανθρώπων, μάλιστα δε τών γυναικών, ου περιμένουσ: 
γεραιοί τελευτήν, άλλα πριν ή άσθενησαι ή πηρωθήναί τι, οί μεν 
μήκωνι, οί δέ κωνείω εαυτούς έξάγουσι». 

Μνείαν επίσης ποιείται και ό Κλαύδιος Αιλιανός, σοφιστής Τωμάϊος, 
άκμάσας περί το 225 μ. Χ. « Νόμος έστι Κείων οί πάνυ παρ' αύτοΐς 
γεγηρακότες, ώσπερ έπί ξενία παρακαλοΟντες εαυτούς ή επί τίνα ίορ- 
ταστικήν θυσίαν συνελθόντες και στεφανωσάμενοι πίνουσι κώνειον, δταν 
έαυτοίς συνειδώσιν δτι προς τα έργα τα τη πατρίδι λυσιτελοΟντα άχρη- 
στοι είσιν, ύποληρούσης ήδη τι αύτοίς και της γνώμης δια τον γ^ρό)/ο^». 

§ 124. Εί και διαφέρουσιν αί είρημέναι ίστορικαί παραδόσεις ώς 
προς τ χ αίτια, πάσαι δμως συμφωνοΰσιν ώς προς το γεγονός, του 
όποιου πιστήν και ζωηράν είκόνα παρέδωκεν εϊς ημάς ό Βαλέριος 
Μάξιμος πορευόμε^ος εϊς Ασίαν μετά τοΰ Πομπηίου εν έτει 18 μ. Χ. 
Προσορμισθείς είς Κέω και παραστάς αυτός τε και ό Πομπήιος έν τη 
οικία γυναικός διακεκριμένης, ή'τις έμελλε νά κωνειασθη, αφηγείται 
τά έξης : 

Βλέπει τις προ τών πυλών της Μασσαλίας δύο θήκας προωρι- 
σμένας νά δέχωνται ή μεν μία τά σώματα τών ελευθέρων, ή δέ άλλη 
τά τών δούλων. Εκείθεν τά μεταφέρουσιν επί αμάξης ε?ς τον τόπον 
της ταφής. Ούτε θρήνοι ούτε κραυγαί σπαρακτικαί τήν ήμέραν τοΰ 
ενταφιασμού. Το πένθος τελειώνει τήν έδίαν ήμέραν διά θυσίας έν τη 
οικία, ακολουθούμενης 6πό ευωχίας και συνεστιάσεως οικογενειακής ι . 

1 Σημ. Τό εθιμον τούχο της οικογενειακής συνεστιάσεως μετά τήν ταφήν του 
νεκροί), ή καλούμενη μακαρία, εξακολουθεί μέχρι σήμερον εν Κέψ, προσερχόμενων 
τών συγγενών εν τή οικία του θανόντος μετά φαγητών, άλλ' ουχί εκ κρέατος 
7;*ρϊσκευασμένων. 



Θεοί, πολιτεία, ηθη, έθιμα και νόμιμα των Κείων 77 

Τί χρησιμεύει τωόντι νά παραδίδηταί τις εις τάς αδυναμίας της θλίψεως 
ή ν' άπευθύνη είς την θείαν δύναμιν την γΰονεράν μομφήν, διότι δέν 
ηθέλησε νά συμμερισθή μεθ' ημών την άθανασίαν της ; Φυλάττουσιν 

επίσης είς δημοσίαν άποθήκην της πόλεως ταύτης δηλητήριον μεμι- 
γμένον με κώνειον, το οποίον δίδεται είς τον ζητοΟντα και επιθυμούντα 
ν' άποθάνη, δταν δείξη ενώπιον του συνεδρίου των εξακοσίων (τοιούτον 
είναι το όνομα της γερουσίας) τα αίτια, άτινα τον παρακινοΟσιν είς 
θάνατον. Είς την έξέτασιν ταύτην προεδρεύει ανδρική φιλανθρωπία, 
ήτις δέν επιτρέπει νά έξέλθη τις ελαφρώς από της ζωής, άλλ' ήτις, 
εάν το αίτιον είναι δίκαιον, παρέχει μέσον τόσον ταχύ, δσον και νόμι- 
μον. Ή υπερβολή λοιπόν της δυστυχίας καΐ της ευτυχίας παρου- 
σιάζει ίσους λόγους νά εύχαριστώμεν τον θάνατον ποιούσα νά 
φοβώμεθα δτι ή μεν μία δέν είναι διαρκής, ή δέ άλλη διαβατική. Το 
εθιμον τοΰτο των Μασσαλιωτών δέν μοί φαίνεται δτι έλαβε τήν 
γέννησίν του εν Γαλλία, πιστερωνος και ή Εδική μου εγκράτεια». "Αλλη κατηγορία 
κατά του Σιμωνίδου είναι δτι στηριζόμενος έπί της στενής φιλίας, 
ήτις τον συνέδεε μετά τοΰ Θεμιστοκλέους, έζήτησε παρ' αύτου άδι- 
καιολόγητον χάριν. Ό Θεμιστοκλής ήρνήθη και είπεν « αγαπητέ 
Σιμωνίδη, δέν θά ήσο καλός ποιητής, έάν έκαμες στίχους εναντίον 
της ποιήσεως, ούτε έγώ θά ήμην καλός άρχων, έάν Ιπραττον πράξιν 
άντικειμένην είς τους νόμους». "Οτι ήτο φιλάργυρος 6 Σιμωνίδης και 
μή έξηρημένος ελαττωμάτων ανευρίσκεται είς αυτούς τους λόγους του, 

1 Ήρακλ. Ποντ. 

2 Άριστοτελ. 'Ρητορ. 
Β ' Αθγεθος της 
ευτυχίας διά της ιδίας και έπ' αρετή εργασίας προσκτωμένης. Ό 
Ηρακλής άδιστάκτως προυτίμησε τήν όδόν τής αρετής. Εις την παρά 
Ξενοφώντι περίληψιν τοΰ μύθου τούτοι συνοψίζονται πιθανώς αί κυριώ- 
τεραι Σδέαι του πρωτοτύπου, τοΰ οποίου ουδέν χωρίον διεσώθη μέχρις 
ημών. Ό χαρακτήρ του Ηρακλέους διαγράφεται εϊς μύθους αναρί- 
θμητους, διαφέροντας έν πολλοίς, άλλ' ή ακαταμάχητος δύναμις έμει- 
νεν αναλλοίωτος. Οι κωμικοί παρουσιάζουσιν αυτόν πολλάκις ως 
άγροΤκον, λαίμαργον, ήλίθιον, ενώ ό Πρόδικος. ό φιλόσοφος τής Κέω, 
χωρίς νά παραμόρφωση ουδαμώς τον τύπον του, ελαβεν εξ αύτου τον 
έπαγωγόν και άφθαρτον άπόλογον, γνωστόν υπό το όνομα Εκλογή 
Ηρακλέους. 

§ 155. Τήν ώραίαν ταύτην άλληγορικήν εικόνα ηθικής, ανδρείας 
και γενναίων φρονημάτων, τήν στηρίζουσαν τήν εύδαιμονίαν του άνθρω- 
που έπι τής αρετής και ούχι έπι τών ηδονών, άπεμιμήθη εις το περί- 
φημον και πασίγνωστον ένύπνιον ό όξυνούστατος Λουκιανός. Ό άγιος 
Βασίλειος έν τη παραινέσει προς τους νέους όμιλε! περί του Προδίκου 
ως φιλοσοφήσαντος περί τής αρετής και τής κακίας με πολλήν 
έκτίμησιν. Ε£ς τους αυτοσχεδίους στοχασμούς ό άοίδιμος Κοραής συμ- 
βουλεύει νά συντεθή διά τήν διδασκαλίαν τών νέων συλλογή, έν η εις 
πρώτην σειράν μετά τήν προς Δημόνικον παραίνεσιν τοΰ Ισοκράτους 
νά διδάσκεται ό θαυμασίως γράφεις υπό του Ξενοφώντος μύθος του 
Προδίκου περϊ τής νεότητος του Ηρακλέους, μύθος, του όποιου τήν 



106 Ή αρχαία Κ ροκ 

δύναμιν τόσον καλά έγνώρισεν ό φίλος της αρετής Σωκράτης, ώστε 
τόν μετεχειρίζετο συνεχώς εΕς διδασκαλίαν των νέων. 

§ 156. Αί φιλοσοφικαί δοξασίαι του Προδίκου εν γένει δεν είναι 
γνωσταί. Ό Πλάτων εν τω διαλόγω, τω έπιγραφομένω « Άξίογρς ή 
περί θανάτου ->, εν τω όποίω δια στόματος του Σωκράτους λέγει δτι 
δσα λέγει είναι άπηχήματα τοΰ Προδίκου του σοφού, αποδεικνύει δτι 
6 θάνατος δεν είναι έπίφοβόν τι. Το δε πόρισμα του Σωκράτους δτι 
έμπέδως οίδεν δτι ή ψυχή είναι αθάνατος, ίσως εξ ισχυρών επιχειρη- 
μάτων τοΰ Προδίκου υπέρ τής αθανασίας τής ψυχής πηγάζει. 'Ως 
προς τάς θρησκευτικάς του ιδέας εχομεν περικοπήν τίνα του Κικέρω- 
νος ι , εις ην έρωτα « ποίαν λοιπόν ιδέαν άφήκε Πρόδικος ό ΚειΌς, δστις 
διατείνεται δτι οι άνθρωποι εποίησαν τους θεούς των θεοποιουντες 
δτι είναι εις αυτούς ώφέλιμον » ; 

§ 157. Ό Πρόδικος μετά τοΰ Πρωταγόρου υπήρξαν οι ίδρυταί τής 
γλωσσολογικής επιστήμης και γραμματικής τέχνης. Ό Πρόδικος ήτο 
£ήτωρ, φιλόσοφος, ηθικολόγος, φυσικός και γραμματικός διακεκρι- 
μένος. Ζών μεγίστης άπήλαυε φήμης έν Αθήναις θεο)ρούμενος ως 
εις τών σοφωτέρων ανδρών τής εποχής του, εξ ου και το δημώδες 
λόγιον «Προδίκου οοφώτερος». Άδικώτατα κατηγορηθείς υπό τής 
αντιθέτου προς τον Περικλέα φατρίας ως ισχυριζόμενος δτι οί άνθρω- 
ποι έθεοποίησαν οντά, από τά όποια άπελάμβανον ωφελείας, ώς τον 
"Ηλιον, την Σελήνην, τάς βρύσεις κτλ., ήτοι ώς καταφρονητής τών 
θεών καί τής θρησκείας, κατεδικάσθη κατά τι θέσπισμα, το οποίον 
είχεν έκδοθή κατά τών αρνουμένων τήν ύπαρξιν τών θεών, να πίη το 
κώνειο ν, καί ούτως απέθανε ν ώς εις τών μαρτύρων τής ελευθερίας τοΰ 
ανθρωπίνου πνεύματος. 

Σύγχρονος άνήρ εφάμιλλος κατά τήν σοφίαν εθεωρείτο μόνος ό 
Σωκράτης, τοΰ οποίου πολύ ήτο το όνομα, και είχεν έξοχους μαθη- 
τάς, οίοι ό Ξενοφών καί ό Πλάτων, εις τους δποίοΌς όφείλομεν πολλάς 
ειδήσεις περί τοΰ Κείου φιλοσόφου καί 2δίως τήν διάσωσιν τοΰ περί 
Ηρακλέους Άπολόγου εις τόν Ξενοφώντα καί τήν άνάλυσιν τής 
δημηγορίας αύτοΰ έν τω «Άξιόχω ή περί θανάτου» εις τόν Πλάτωνα. 
καθ' ην ούδεμίαν βλάβην δύναται νά έπιφέρη ό θάνατος τόσον εις 
τους θανόντας, δσον καί είς τους ζώντας. 'Έγραψεν ό Πρόδικος περί 
πολλών δημηγοριών, επίσης διάφορα άλλα περί ρητορικής, τάς 
ώρας. ήτοι τόν περί αρετής καί κακίας λόγον. Περί ονομάτων όρθό- 
# 

1 Κικερ. περί τής φόσ. τών Ηβών, β•.βλ• Α'. κεφ. 42. 



"Ανδρες ονομαστοί 107 

τητος. Περί γεωργίας και εγκωμίων αυτής. Περί θανάτου. Περί Πλω- 
τίνου. Περί αστρονομίας και μετεώρων και περί άλλων. 

2) Πν&Όκλείδης. 

§ 158. Περί τούτου γνωρίζομεν δτι σοφός ων και μουσικός έχρη- 
μάτισε διδάσκαλος του Περικλέους. « Λέγεται τοι ό Περικλής ούκ 
άπό ταύτομάτου σοφός γεγονέναι, άλλα πολλοίς και σοφοίς συγγεγο- 
νέναι και γαρ και Πυθοκλείδη και Αναξαγόρα και νυν ετι τηλικοϋ- 
τος ών Δάμωνι ξύνεστιν αύτου τούτον ένεκα». 

Την τέχνην δε τής μουσικής μετεχειρίζετο, καθώς πολλοί άλλοι, 
ώς πρόσχημα ή παραπέτασμα, επειδή εφοβειτο το επαχθές τής σοφι- 
στικής τέχνης ή και τον φθόνον. Ή σοφιστική τέχνη, λέγει δ Πλάτων 
έν Πρωταγόρα, είναι παλαιά. Οι δε μεταχειριζόμενοι αυτήν έκ τών 
παλαιών ανδρών, φοβούμενοι το επαχθές αυτής, έποιουντο πρόσχημα 
και έπροκαλύπτοντο, άλλοι μεν ποίησιν, καθώς ό "Ομηρος, ό Ησίο- 
δος και ό Σιμωνίδης, άλλοι δε τελετάς και χρησμωδίας και γυμναστι- 
κήν, μουσικής δε ό Αγαθοκλής και Πυθοκλείδης ό Κεΐος. Δια του 
ονόματος επομένως μουσική δεν ενόουν οί παλαιοί μόνον τήν σημε- 
ρινήν τέχνην του αδειν και κρούειν διάφορα όργανα, άλλα συμπερι- 
λαμβάνουσα εις αυτό τήν ποίησιν και δλας τάς καλάς τέχνας του 
προγοριχοΰ λόγου. 

3) Θηραμένης ό "Αγνωνος. 

§ 159. Ό Θηραμένης έγεννήθη είς τήν Κέω περί τόν 5ον α?ώνα 
π. Χ. και απέθανε τω 404. Υιοθετηθείς υπό πολίτου διακεκριμένου 
τών Αθηνών, τοΰ "Αγνωνος, στρατηγού τών Αθηναίων έν τω Πελο- 
ποννησιακή πολέμω και κτίσαντος τήν Άμφίπολιν, έδιδάχθη τήν 
καλλιέπειαν υπό τοΰ συμπατριώτου Προδίκου, έλαβε μαθήματα παρά 
του Σωκράτους και έγινεν εις τών σπουδαιότερων Ρητόρων τής επο- 
χής του, άλλα και εις τών μάλλον ευμεταβόλων ανδρών μεταβαίνων 
κατά τάς περιστάσεις και το συμφέρον άπό τήν όλιγαρχικήν μερίδα 
εϊς τήν δημοκρατικήν και αντιστρόφως, ένεκα του οποίου επωνομά- 
σθη κόθορνος 1 διά τό μή μόνιμον και έπαμφοτερίζον. ΈΙς τά 411 
ήνωσε τάς προσπάθειας του πρδς τάς του Πεισάνδρου και Αντιφών- 
τος διά νά κατάλυση τήν δημοκρατίαν και νά υποκαταστήση τήν 



1 θουκυδ. βιβλ. Η', κεφ. 68. Κόθορνος ήτο είδος υποδήματος, τό όποιον 
έχρησίμευεν άδιαφόρως δι' Ικαστον των ποδών. 



108 Ή αρχαία Κέως 

εφήμεροι τυραννίαν των 400, τους οποίους εγκατέλειψε μετά την 
δούλωσιν του στρατοϋ της Σάμου διά να τεθή έπί κεφαλής τρίτης 
μερίδος. Άνατραπέντων των 400, υπηρξεν εις των κυριωτέρων της 
μικτής διοικήσεως, ήτις τους διεδέχθη. Εις την υπόθεσιν των νικηφό- 
ρων στρατηγών είς τάς Άργινούσσας υπηρξεν ό έγκαλών τους συνα- 
δέλφους του καΐ απέφυγε ν ούτω την καταδίκη ν, ήτις τους έπληξε. 
Μετά την εν Αιγός ποταμοΤς αυμφοράν πρώτος συνεννοηθείς μετά του 
Λυσάνδρου καΐ των εν Σπάρτη Εφόρων, δπου είχε πεμφθη υπό των 
Αθηναίων, ίνα διαπραγματευθη περί ειρήνης, έπανακάμψας συνεβού- 
λευσε τους Αθηναίους νά κρημνίσωσι τα μακρά τείχη, νά παραδώ- 
σωσι τήν πόλιν εις τους Λακεδαιμονίους και νά προσδεχθώσι την 
σκντάλην Κ Ερωτηθείς τότε υπό τίνος των δημαγωγών, Κλεομένους 
καλουμένου, πώς τολμά νά λέγη και νά πράττη τάναντία προς τον 
θεμιστοκλέα παραδιδούς τά τείχη είς τους Λακεδαιμονίους, τά οποία 
εκείνος άνέστησε παρά τήν θέλησιν τών Λακεδαιμονίων, άπήντησεν 
ειπών « άλλ' ουδέν, ώ μειράκιον, πράττω εγώ υπεναντίον προς τον 
θεμιστοκλέα, διότι τά αυτά τείχη εκείνος άνέστησε δια τήν σωτηρίαν 
τών πολιτών, τά αυτά τείχη θέλομεν και ημείς κρημνίσει διά τήν 
σωτηρίαν τών πολιτών επίσης. Έάν δε τά τείχη έποίουν τάς πόλεις 
εύδαίμονας, από δλας κάκιστα έπρεπε νά ευρίσκεται ή Σπάρτη, ατεί- 
χιστος ούσα » -'. 

§ 160. Οί Λακεδαιμόνιοι τον διώρισαν ε να τών τριάκοντα τυράν- 
νων, οί'τινες έμελλον νά κυβερνήσωσι τάς Αθήνας. Και προσεπάθει 
μεν νά έμποδίζη τάς βιαιοπραγίας τών συναδέλφων του και νά μή 
γίνη συνένοχος τών αιματηρών αρπαγών, άλλα διά τήν μετριοπά- 
θειάν του ταύτην και διότι έτόλμησε νά όμιλήση περί δικαιοσύνης 
και οίκτου κατηγορήθη ως προ^ότ-ης και στασιώτης της κοινής τών 
τυράννων εξουσίας υπό του Κριτίου, ενός τών βιαιοτέρο^ν και έμπλη- 
κτοτέρων της ολιγαρχικής φατρίας, τής οποίας ήτο αρχηγός, ματαίως 
δε υπό του Σωκράτους υπερασπισθείς κατεδικάσθη νά πίη το κιόνειον 
(403 π. Χ.). Ό Θηραμένης, άφοϋ έ'πιεν άνευ αδυναμίας το περισσό- 
τερο/ μέρος του κώνειου, μιμούμενος τάς επί συμποσίων σπονδάς 
εχυσεν είς τον αέρα το υπολειπόμενον εν τω ποτηρίω και ειπεν\«?δού 
το μέρος τοΰ καλόν Κριτίου». 



1 Σκυτάλη Ιλέγετο μυστικός τις τρόπος γραφής, δΐ' ής οί έφοροι της Σπάρ- 
της έκοινώνουν κρός τοός βασιλείς και στρατηγούς άπόντας. 
* Πλουταρχ. Λΰσανδρ. 



"Ανδρες ονομαστοί 109 

§ 161. Διηγείται ό Αιλιανός περί του Θηραμένους δτι ετυχέ ποτέ 
να διατριβή εις οίκίαν τίνα, ήτις, άμα ως ό Θηραμένης εξήλθε, παρευ- 
θύς κατέπεσεν. Οί Αθηναίοι άλλοι άλλαχόθεν περιτριγυρίσαντες αυτόν 
συνέχαιρον δια την παράδοξον σωτηρίαν. Εκείνος δμως παρά την 
ελπίδα δλων, ως να προ^ο^άνετο την μέλλουσαν είς αυτόν τύχην, 
άπεκρίνατο* «ώ Ζευ, εις τίνα με καιρόν φυλάττεις»; Ή προαίσθησίς 
του δεν έβράδυνε να έκπληρωθή. Ό Ξενοφών έκτραγωοεί εν πολλοίς 
τόν γενναΐον και ευθαρσή δια κώνειου θάνατον τοΰ Θηραμένους. Ό 
δέ Αριστοτέλης έ'γραψεν δτι τρεις ί^ενοΊτο βέλτιστοι των πολιτών 
και πατρική ν έχοντες εϋνοιαν και φιλίαν προς τον δήμον, Νικίας 6 
Νικηράτου, Θουκυδίδης ό Μελήσιος και Θηραμένης δ "Αγνωνος. 
Όλιγώτερον δμως ό τελευταίος, διότι έλοιδορεΐτο δια τήν δυσγένειαν 
ως ξένος εκ Κέω. Εθεωρείτο έν γ^/νει ως άνήρ σοφός και δεινός είς τα 
πάντα, 6 όποιος ουδέποτε Ικακοβόλησεν, ώς έν άστραγάλοις, άλλ' έπε- 
τύγχανεν. Ιίοικίλος και άγχίστροφος,συνεμορφοΰτο προς τάς περιστάσεις 
καΐ προς το γ,ρεϊττον μέρος προαετ'ώετο 1 ' Ό Κικέρων έπαινεΤ αυτόν 
ώς μέγαν και δεινόν ρήτορα. "Εγραψε μελετάς ρητορικάς και άλλα τινά. 

4) "Ετερος Θηραμένης. 

§ 162. Έκτος του Θηραμένους του "Αγνωνος, υπήρξε και άλλος 
Θηραμένης Κειος, σοφιστής, περί τοΰ οποίου λόγο ν ποιείται 6 Σουΐ- 
δας. Ούτος έγραψε μελετών βιβλία γ'. Περί ομοιώσεως λόγου, περί 
εικόνων, ήτοι περί παραβολών, περί σχημάτων. 

5^ "Αρίοτων. 

§ 163. Έγεννήθη ό περιπατητικός φιλόσοφος \Αρίστων εις τήν 
Ίουλίδα και έ'ζη περί τα μέσα του γ' αΐώνος π. Χ. Υπήρξε μαθητής 
και διάδοχος τοΰ Αύκωνος και ζηλωτής Βίωνος τοΰ Βορυσθενίτου. 
Όλίγον έξετίμα αυτόν ό Κικέρων. Συνέγραψεν ιστορίας διαφόρων 
φιλοσοφικών σχολών, πραγματείας περί σοφίας, κατά τών κακών ρητό- 
ρων, των διαλεκτικών, ανάμικτα, Αθηναίων άποικίαν και άλλα. Ούτος 
καθώς και ό Αριστοτέλης έν δευτέρω ερωτικών ομοίων λέγουσιν δτι 
οι αρχαίοι διά τους περί τόν οίνον πόνους τών κεφαλαλγιών περιέδε- 
νον τους κροτάφους διά δεσμών, ήτις περίδεσις έφαίνετο ωφελούσα *. 

1 2ουϊδ. 

■ Αθηναίος 6, 1500, 16. 



110 Ή αρχαία Κέως 

Και νήμερον οί ΚεΖοι έπι κεφαλαλγιών περισφίγγουσι τους κροτά- 
φους. Μαθητής και διάδοχος του Άρίστωνος εκ Κέω έγένετο δ Άρι- 
στων έκ Κω, δστις πολλάκις συγχέεται μετ' αύτου. Έν τη διαθήκη 
του Λύκωνος ορίζεται μεταξύ των άλλων και αυτός ο\>τος δ Κεΐος 
Άριστων ως μάρτυς. Συνέλεξε πολλάς διαθήκας πολλών περιπατη- 
τικών, τάς οποίας Διογένης ό Λαέρτιος παραθέτει 1 . 

Γ' Ιατροί. 

1) Αρισταΐος. 

§ 164. Ή Σατρική είναι αρχαιότατη έν Κέω από Άρισταίου άρξα- 
μένη. Κατά τάς μυθολογικάς παραδόσεις αί Μουσαι έδίδαξαν αυτόν 
ίατρικήν 2 . 

2) Πανϋ'είδης. 

Έν τη θριαμβευτική φδή τοΰ Βακχυλίδου εις ^λρ^έϊο^ Κειον, 
αναφέρεται δ πολύ ευνοηθείς υπό του Απόλλωνος και υπό πολλών 
θνητών θαυμασθεις διά τήν τέχνην του ?ατρεύειν Πανθείδης, ό πατήρ 
του νικητοϋ πυγμαχίας έν Ίσθμίοις. 

3) Μηδέας. 

θείος του Ερασιστράτου κατά Σουΐδαν. 

4) Ερασίστρατος. 

§ 165. Περιώνυμος ιατρός υπήρξεν ό Ερασίστρατος. Έγεννήθη 
ούτος είς τήν Ίουλίδα 8 . Ήτο ϊγγονος του Αριστοτέλους άπό τήν 
μητέρα του Πυθίαν, θυγατέρα του μεγάλου εκείνου φιλοσόφου. Ό 
Σου'ίδας δμως λέγει δτι ήτο υιός τοΰ Κλεομβρότου και της Κρητοξέ- 
νης, αδελφής του ίατροΰ Μηδίου. "Ηκμαζε συγχρόνως με τον Έπί- 
κουρον περί τήν 120 και 125 Όλυμπιάδα, ήτοι 300-280 π. Χ. Διδα- 
σκάλους έσχε τον Χρύσιππον, περίφημον ίατρόν τής Κνίδου 4 , τον 
Μητρόδωρον, μαθητήν του Χρυσίππου, και τόν θεόφραστον. Τά διδά- 
γματα και αί ίδέαι των διδασκάλων του, είς τάς οποίας έμεινε πάντοτε 
πιστός και προσηλωμένος, προήρχοντο άπό τοΰ Πυθαγορισμοΰ. ΆφοΟ 

1 Κικέρ. άε ίιηίΙ>ιΐ8 V. 5. Στραβ. 10 σελ. 486. 

2 Άπολλ. Τοδ. 

* Στραβ. — Σουϊδ• — Στεφ. Βυζαντ. 
4 Διογεν. Λαερτ. Γαλην. 



"Ανδρες ονομαστοί 1 1 1 

Ικαμε σπουδάς επαρκείς, παρεδόθη όλαις δυνάμεσι και επί μακρόν εές 
τήν τέχνην τού θεραπεύειν, τήν οποίαν ήσκησε κατά πρώτοι Ιν Συρία 
και κατόπιν εις τήν αύλήν του βασιλέως Σέλευκου του Νικάνορος. 
Μέγας αριθμός μαρτυριών συντρέχει δια να κατάδειξη ότι εκεί εγινεν 
ονομαστός και έκέρδησε τήν εύνοιαν του βασιλέως σφζων τον υίόν 
αύτου ^Α^τίογο^ εκ νόσου μαραντικής, της οποίας έγνώρισε τήν αίτίαν 
μετά μεγάλης οξυδέρκειας και ακριβείας*. Διηγούνται οτι ό υίός του 
βασιλέως Σέλευκου ^Α^τίογος ό Α' ήράσθη έμμανώς της βασιλίσσης 
Στρατονίκης, της μητρυιας του, θυγατρός δε Δημητρίου του Πολιορ- 
κητου, νέας ετι ούσης και παιδίον ήδη έχούσης εκ του Σέλευκου. 
Ήσχύνετο ν' αποκάλυψη το πάθος του συναισθανόμενος το άθέμιτον 
αύτου και αμήχανων προς τήν συμφοράν, ή οποία τον κατέλαβεν, 
εκείτο κλινήρης ουδέν αλγών, απέχων τροφής και άπο ημέρας είς 
ήμέραν μαραινόμενος και σβεννύμενος και τρόπον απαλλαγής του βίου 
ζητών. Ό Ερασίστρατος, άμα είδεν αυτόν, ϋπώπτευσεν εξ δλων τών 
συμπτωμάτων οτι πρόκειται περί ερίύτος αφανούς και συγκεντρωμέ- 
νου. Δια να βεβαίωση τάς υπόνοιας του και άνευρη το άντικείμενον 
πάθους τόσον σφοδρού, διημέρευεν εις το δωμάτιον του ασθενούς και 
έκάλει τάς εις το παλάτιον γυναίκας πάσας. Εισερχομένων τών άλλων 
γυναικών, ουδέν παρετήρει επί τοΰ προσώπου τοΰ άρρωστου ή κίνημα 
του σώματος, άλλ' εν ηρεμία ούτος μεγάλη διατελεί. "Αμα δμως εΐσήρ- 
χετο ή Στράτο νίκη, ή μητρυιά του, είτε μόνη ε!τε μετά του Σέλευκου, 
ήλλασσεν ή χροιά τού προσώπου, ιδρώτες ήρχιζον και τρόμοι και ή 
καρδία άνεπάλλετο και εν γένει τά πολυθρύλητα τής Σαπφούς εκείνα 
συνέβαινον αύτφ πάντα, «ερύθημα πυρώδες, όψεων αποδείξεις, ίδρωτες 
οξείς, αταξία και θόρυβος εν τοις σφυγμοΐς• τέλος δε τής ψυχής κατά 
Υ,ράτος ήττωμένης, απορία και θάμβος και ώχρίασις». Έπί τούτοις 
προσλογιζόμενος ό Ερασίστρατος δτι, εάν άλλης γυναικός Ύ\ρά.το 6 
νίος τού βασιλέως, δεν ήθελεν έγ τών έν τη 
πόλει αστών ή τών 6πό τό χράτος τής πολιτείας μετοίκων δι' ιδίων 
εξόδων ήθελε κατακτήσει νήσους και παραλίους χώρας Έλληνικάς εκ 
τών κατακληρωθεισών τη Ενετική δημοκρατία θέλει κατέχει αύτάς 
ως διαδοχικόν τιμάριον έχων πλήρες δικαίωμα κυριαρχίας υπό τον 
ο"ρον ν' άναγνωρίζη ως ϋπερτάτην κυρίαρχον τήν Ένετικήν δημο- 
κρατίαν». Τό κήρυγμα ως αστραπή διήλθεν άπό τά παλάτια τής 
Βενετίας. Ή ευγενής νεολαία συνηθροίσθη καταγράφουσα στρατιώτας 
και έξοπλίζουσα γαλέρας. Διάφοροι τυχοδιώκται, βαυκαλιζόμενοι υπό 
τής ελπίδος νά γίνωσιν ηγεμόνες βαθύπλουτοι και δυνάσται ισχυροί, 
έξώπλισαν στολίσκους και άπάραντες ώρμησαν, δπως καταλάβωσιν 
απροστάτευτους τόπους και περιβληθώσιν ηγεμονικά στέμματα. Ή 
κατάκτησις τών νήσων ήρχισε και οί ευγενείς τυχοδιώκται υπερηφά- 
νως ένεθρονίσθησαν είς τάς ατυχείς νήσους και μετέβαλον αύτάς 
είς δουκάτα. 

1 Νικητ. Χων. τά μβτά τήν άλϋ)σ. κβφ. 5, 15. 



132 Ή κατά τον Μεσαίωνα Κέως 

§ 189. Επιφανέστερος δλων τούτων υπήρξεν 6 Μάρκος Α' Σα- 
νοΟτος, ανεψιός του δόγη της Ένετίας. Παραλαβών ούτος γενναίους 
τινάς ίπποτας συναγωνιστάς και παρασκευάσας έξ ιδίων Οκτώ γαλέρας 
κατά τίνα νύκτα της απόκρεω κατήλθεν εις το Αιγαίον πέλαγος, 
όπου 17 νήσοι ανεγνώρισαν την κυριαρχίαν του, μόνον δε έν Νάξω 
προσέκρουσεν είς δεινήν άντίστασιν. Κυριεύσας την Νάξον άνηγό- 
ρευσεν εαυτόν δούκα του Αρχιπελάγους περιποιηθείς ίδία τον Λατι- 
νον αυτοκράτορα Έρρΐκον. τόν οποίον και άνεγνώρισεν ύπέρτατον 
κυρίαρχον. Ό ( ΕρρΧγ.ος έν τη κατά το Ιτος 1216 συγκροτηθείση έν 
Ταβέννη συνόδω ένομιμοποίησε την κατάκτησιν τοΰ Σανούτου παρα- 
χωρήσας αύτω την έπιδεσποτείαν όλου του Αιγαίου καΐ της κληθεί- 
σης Δωδεκανήσου. 

Άπεσπάσθη καθ' δλα άπό της Ενετικής δημοκρατίας γενόμενος 
υποτελής της έν Κωνσταντινουπόλει Λατινικής μοναρχίας ως αυτο- 
κρατορικός ήγεμονίδης, τοποτηρητές καΐ διαδοχικός τής αυτοκρατο- 
ρίας ήγεμονίδης. "Εκτοτε ί Μάρκος Σανοϋτος έτιτλοφορεΐτο δούξ 
Ναξίας και Αιγαίου πελάγους. 

§ 190. Ή Λατινική αυτοκρατορία έν μέσω τοσούτων ανωμαλιών 
δεν έδύνατο να £υθμίση το πολιτικόν της σύστημα όμοιομόρφως 
πανταχού. Οί Ενετοί δούκες των Κυκλάδων άνέλαβον αυτοί τήν 
συγκέντρωσιν τής διοικήσεως κατά το φεουδαλικόν σύστημα, άλλ' έπί 
τέλους ήναγκάσθησαν νά παραδεχθώσι τόν θεσμον των προεστώτοαν 
και επιτρόπων. Αι περισσότεραι νήσοι του Αρχιπελάγους περιήλθον 
είς τους Σανούτους τής Νάξου, τάς οποίας μεταξύ των οί εταίροι 
συναγωνισταί διεμοιράσθησαν όμόσαντες τώ Σανοότω προθύμως 
όρκον. "ΕίΥ.λΎ]ροοΌτο\)^το δε είς τους απογόνους κατά το δίκαιον 
τής πρωτοτοκίας ή διεμοιράζοντο μεταξύ των απογόνων, ώς ήρεσκεν 
αύτοΐς, ακόμη δε και 6 έκ ξένου γένους διά διαδοχής γυναικείας 
έκτατο τήν κυριαρχίαν των νήσων. Μολονότι ώς προϊστάμενοι τιμα- 
ριωτικοί κύριοι άνεγνωρίζοντο, είχον μ' δλα ταύτα εύρείαν άνεξαρτη- 
σίαν υπό τήν αιγίδα τήν Ένετικήν και διεχειρίζοντο τά των νήσων 
σχεδόν άκωλύτως και έδέσποζον έπ' αυτών. Είχον βασιλικά προνόμια, 
συνήπτον συνθήκας. παρεχώρουν, έπροικοδότουν και έπώλουν νήσους/ 
ϊγ,οτιτοΊ νομίσματα, έκήρυττον πόλεμον. Οί αυτοί δούκες δέν έμειναν 
είς τάς αύτάς νήσους καθ' δλην τήν διάρκειαν τής Λατινικής δεσπο- 
τείας έν τψ Αίγαίω. Πολλαί μεταρρυθμίσεις και άνταλλαγαί νήσων 
και προσθαφαιρέσεις έγένοντο. ΙΙάσαι αί Έλληνικαί νήσοι κατά τίνα 
έπίσημον κατάλογον τοΟ έτους 1260, έν τοις άρχείοις τής Βενετίας 



Ενετοί 



133 



σωζόμενον, μεταξύ των οποίων αναγράφεται καΐ ή Κέως, εϊγρν 

φρούρια και μετίιρχοντο αί πλειότεραι πειρατείαν. Ό Ενετικός πύρ- 
γος τοϋ φρουρίου έν Κέω (Κάστρον) εσφζετο μέχρι προ ολίγων ετών 
κατεδαφισθείς έν ετει 1865, δτε άνωκοδομήθη δ οίκος των Πάγκαλων. 
Τω 1261 οί Φράγκοι έδιώχθησαν έκ του Βυζαντίου και έγκαθι- 




δρύθη έκ νέου ή Βυζαντινή αυτοκρατορία. Τα Ενετικά δμως δου- 
κάτα παρέμειναν έν τφ Αίγαίω είτε υποστηριζόμενα υπό άλλων εθνών 
είτε λησμονούμενα έν τη άσημότητι αυτών άλλα καΐ δταν έπεσεν ή 
Βυζαντινή αυτοκρατορία τψ 1453, το οΌυκδίτον τής Νάξου μετά τών 
είς τάς πέριξ νήσους υποτελών χωροο'εαποτ&ν έξηκολούθησεν έπί μίαν 



134 Ή κατά τον Μεσαίωνα Κέως 

Ιτι εκατονταετηρίδα και έπέκεινα ύφιστάμενον ύπό την Ένετικήν 
προστασίαν και άποκρουον Τουρκικάς έπιδρομάς. 

§ 191. Και ταύτα μεν ύπό γενικήν έποψιν. Ή δε Κέως κατά την 
ιστορικόν παράδοσιν κατεκτήθη τφ 1207 από κοινού ύπό των συναγω- 
νιστών τοϋ Μάρκου Σανούτου, ήτοι τοϋ Ανδρέου καΐ "Ιερεμίου Γκίζη, 
αδελφών του Πέτρου Ίουστινιάνη και του Δομίνικου Μικέλη.Ύπό τών 
?δίων κατεκτήθη καΐ ή Σέριφος. Διέτριβε τότε εν Κέψ δ μητροπολίτης 
Αθηνών Μιχαήλ Ακομινάτος 6 Χωνιάτης *, δστις έν τφ ποιήματι 
αύτοΟ, τφ έπιγραφομένω Θεανώ, αναγράφει δτι ή  είς τόν γαμβρόν των τό ίδιον έτος τό είς Τζίαν μερί- 
διόν των, δηλ. τό ήμισυ των 12 καραττίων (ή δλη νήσος έμέτρα 24 
καράττια, έκ των οποίων 12 ανήκον είς τους Γκίζας, Γ» είς τόν Μικέλη 
και άλλα τόσα είς τόν Ίουστινιάνην), τό όποιον είς τους ί^όνους των 
Πρεμαρίνη εκληρο^οτέίτο και δι' έ'ξ γενεών ολοκλήρων μέχρι του 
1538 είς τήν κτήσιν τούτων διέμενεν. Ή δε Φίλιππα ήλθεν είς γάμον 
μετά του Δανιήλ άϊ ΑηάΓεα Βτ&£ζάΊηο και εδόθη αύτω ώς προϊξ 
τω ανήκον τω οίκω αυτής ήμισυ της Σερίφου και τοιουτοτρόπως 6 
οίκος των Γκίζη άπεξενώθη του μεριδίου της Τζίας και Σερίφου. 

Γ) Μικέλαι. 

§ 197. Παμπάλαιον Βενετικόν πατρικίων γένος, οί Μικέλαι, άπό της 
καταλήψεως μέχρι του 1355 τό τέταρτον της Κέω κατείχε ν. Ό Δομίνικος 
Μικέλης, είς έκ των πρώτων συνιδιοκτητών της Κέω, έκτισε φρούριον, 
τό όποιον έκ των ισχυρότατων του Αρχιπελάγους ήτο. Ούτος έγέννησε 
τρεις υίούς, τόν Γιοβάννην, τόν Μαρίνον και τόν Άνδρέαν. Ό Γιοβάν- 



144 Ή κατά τον Μεσαίωνα Κ έως 

νης έκληροδότησε τό μερίδιον είς τους υίούς του "Αγγελον και Μαρ- 
κον, οΓτινες είς τα έτη 1261 και 1262 αναφέρονται. Του Μαρίνου 
επέζησαν τρεις υιοί, έκ των οποίων έ Πέτρος Α' είς τα 1262 διεδέχθη 
τόν πατέρα του είς τό μερίδιον του της Κέω και Σερίφου, τό οποίον 
άπώλεσεν είς τα 1269, δταν δ αυτοκρατορικός ναύαρχος και μέγας 
δούξ Λικάριος μεταξύ άλλων νήσων την Κέω και Σέριφον είς τους 
Παλαιολόγους υπέταξε. Βραδύτερον (1274) ήλθεν δ Πέτρος Α' απε- 
σταλμένος ή πρεσβευτής της Βενετίας είς Κωνσταντινούπολη και 
ήδύνατο ως τοιούτος να ένεργήση τι δια τήν άπόδοσιν των Ελληνικών 
κτήσεων του. Έκυβέρνα (1276) Ένετικόν στόλον κατά των Ελλήνων 
και υπέρ έαυτοΰ μεν ουδέν ένήργει, έκληροδότησεν δμως τάς αξιώσεις 
καΐ δικαιώματα του εϊς τους υίούς του ΜαρΤνον τόν Β' και Γιοβάννην 
Β', έκ των οποίων δ τελευταίος κατώκει είς Βονωνίαν. Ό Μαρίνος δ 
Β' κατέλιπεν εξ υίούς, Βαρθολομαΐον, Φίλιππον, Γοβαννΐνον, Ηέτρον 
Β', Μάρκο ν και "Αγγελον, είς τους όποιους τω 1296 και πάλιν ή κατά- 
κτησις της Κέω περιήλθεν. 

§ 198. Οί Βυζαντινοί έκυριάρχησαν των δύο νήσων Κέω και Σερί- 
φου άπό του 1269-1296, ήτοι επί 27 έτη. Αυτοκρατορικός διοικητής 
αίφνης τότε εμφανίζεται Ταμΐνός τις εν έτει 1272, δστις Ιστησε τήν 
εδραν του είς τό φρούριον (Κάστρο). Ή Κέως κατά τους γ^ρό^ους τού- 
τους και ή Σέριφος ήσαν τό καταγώγιον και δ κρυψών Ελλήνων και 
Γενουηνσίων και Αομβαδινών. Έκ της ανακτήσεως ταύτης των νήσων 
Οπό του Βυζαντίου ή πειρατεία αντί νά έλαττωθη έπετάθη προσλα- 
βούσα χαρακτήρα πολιτικόν. Έξ επισήμου ενετικού εγγράφου του 
1278 εξάγεται δτι ύπήρχον εν Ελλάδι τότε ουχί όλιγώτεροι των 90 
ονομαστών πειρατών, Γενουαίων, Λομβαρδών, Ελλήνων έκ Κέω και 
άλλων χωρών, οίτινες υπό σημαίαν αύτοκρατορικήν κατεδίωκον ανη- 
λεώς τους Ενετούς και τους ύπ' αυτών προστατευόμενους Ταουσαίους, 
Εύβοεΐς, Αθηναίους και Κρήτας. Ή πειρατεία αϋτη είχε λάβει έπί- 
σημον χαρακτήρα και διά του τρόπου τούτου έζήτει ή εν Κωνσταν- 
τινουπόλει κυβέρνησις νά περιστείλη τους αρχαίους αυτής αντιπάλους, 
τους Ενετούς ι . Ουδεμία νήσος του αρχιπελάγους υπήρξε τόσον γόνι- 
μος είς πειρατάς, δσον ή Κέως. Μεταξύ των διαβοητοτέρων ληστοπει- 
ρατών. αρπάγων και λαφυραγωγών άπαντώμεν τόν Κωνσταντΐνον 
Βορδόβην μέ τους δύο αδελφούς του, τόν Δαιμονοζάνην, τόν Πιζαρέλ- 
λον, τόν Λαζαρίνον, τόν Μαργαρόττον, απαντάς άπό τήν Κέω. Μεταξύ 

1 ΙΙαπαρηγ. Ίστορ. τόμ. 5. 



Ενετοί 145 

άλλων Χηστευθέντων αναφέρεται αστός τις εξ Ευβοίας, δστις αίφνης 
υπό πλοιαρίου Ικ Κέω ληστευθείς εις το αυτόθι φρούριον ώδηγήθη. 
Δια τούτο δέν είναι έκπληκτικόν, εάν οι Βένετοι τω 1278 την Κέω ώς 
εχθρικήν χώραν έθεώρουν. Εις την τοιαύτην άκαταστασίαν έδωκε 
τέλος ή εκ νέου κατάκτησις της νήσου υπό των πρώην κυρίων το έτος 
1296. Και οι μεν Γκίζαι παρεστάθησαν δια του Βαρθολομαίου του 
Α' άνακτήσαντες το ήμισυ, οι Ίουστινιάναι δια του Φεδερίγου, Βαλ- 
λέττου επονομαζομένου, και οί Μικέλαι δια του Βαρθολομαίου Μικέλη. 
Οί Βυζαντινοί και πάλιν έξωπλίσθησαν. Ό στόλος του Ανδρόνικου, 
ώς προείπομεν, προσέβαλε τάς νήσους, ό Βαλλέττος Ίουστινιάνης έξώ- 
πλισε στολίσκον επιφανείς πρό των τειχών της Κωνσταντινουπόλεως 
και έπέτυχεν είρήνην. Διατριβών εν Κέω ο Βαρθολομαίος κατέγινε 
να επιδιόρθωση το πολύ βεβλαμμένον φρούριον, δια το οποίον ή Βενε- 
τία τα απαιτούμενα προς την έπιδιόρθωσιν και την έλλείπουσαν ξυλείαν 
έχορήγησεν (1314). Οί υιοί τοΰ Βαρθολομαίου μετά των αδελφών 
του Γιοβαννίνου Πέτρου Β' και Μάρκου Αγγέλου κατέλαβον το τέταρ- 
τον της Κέω. Ό Μάρκος άφήκε τρείς υιούς, Μικελέττον, Μαφφέον Β' 
και Νικολόν. Ό τελευταίος αντιπροσώπευε τα εις το Αρχιπέλαγος 
δικαιώματα του οϊχοό του και συχνά εν Κέω διέτριβεν. Ό θάνατος 
του έπελθών τω 1354 εοωκεν εις τάς υποθέσφορολογία ήτο τό 
πρώτιστον και κυριώτατον των Τούρκων μέλημα. Άλλ' ούτε τό εν 
ούτε τό έτερον ήδύναντο ευθύς εξ αρχής να Ιπιτύχωσι. Διότι άφ' ενός 
μεν ή βαρβαρότης των Τούρκων, ή άγνοια της ελληνικής γλώσ- 
σης και ή εκ ταύτης δυσκολία τού συνεννοείσθαι, ή άγνοια των 
ηθών και εθίμων και των κυβερνητικών πραγμάτων τών νησιωτών, 
άφ' έτερου δε αι τρομερά! πειρατικά! νήες, αί'τινες διέπλεον τό Αι- 
γαίον, ήσαν ανυπέρβλητα προσκόμματα εΕς τήν διοίκησιν κα! τήν 
φορολογίαν. Αι νήσοι ήσαν άλλη Μάνη δια τους Τούρκους. Περι- 
τρέχοντες τάς θάλασσας οι θρασεΐς πειρατα! εις τοσούτον τόλμης 
κα! θράσους έφθασαν, ώστε ου μόνον λεηλασίας να διαπράττωσιν, 
άλλα κα! να άρπάζωσιν από τών νήσων τους Τούρκους αυτούς, μάλι- 
στα δε διοικητήν ή άξιωματικόν ή καδήν, τους όποιους μετέφερον 
εις Μάλταν ή Λιβόρνον κα! έπώλουν ως άνδράποδα. Έπ! 14 Ιτη ό 
"Αγγης (Αη§^δ) περιήρχετο κα! έλεηλάτει τάς νήσους του Αιγαίου 
κα! κατέστη απόλυτος σχεδόν αυτών άρχων, διότι κα! φόρους τφ 
έπλήρωνον κα! ευπροαΎΐ^όρΐύς τον υπεδέχοντο κα! τών Τούρκων τό 
φόβητρον ήτο. Απηλλάγησαν δε αύτοΰ ούχ! συλλαβόντες ή άλλως 
πως έξολοθρεύσαντες αυτόν, άλλ' Ικ του δτι ό υπηρέτης του εκδι- 
κούμενος δια ράπισμα, τό οποίον έλαβε παρ' αύτοΟ. εθηκε πΰρ 



Τουρκοκρατία — Ελληνική έπαναστασις 1 5 



εις την πυριταποθήκην και άνετίναξε το πλοΤον μεθ' δλων των 
εν αύτω είς τον αέρα. "Αλλος τολμηρός των Τούρκων καταφρονητής, 
άνθρωπος ευτελούς καταγωγής, ο Ιωάννης Κάψης, άνεκήρυξεν εαυ- 
τόν βασιλέα της Μήλου. Οί Μήλιοι τον ανεγνώρισαν ως τοιούτον, ο 
Λατίνος επίσκοπος Όοη Αηίοηίο Οαηιίΐΐο τον εστεψεν εν μέσω λαμ- 
πρότατης τελετής και ζητωκραυγών και περιέθηκεν εις τόν αυχένα του 
βασιλέως τούτου χρυσήν αλυσιν. Ή βασιλεία του διήρκεσε τρία δλα ετη 
και ήθελε διαρκέσει πολύ, αν μη ή ευπιστία του δεν ένέδιδεν είς τάς 
δολίας και ψευδείς διαβεβαιώσεις του καπουδάν πάσα, χαλούντος 
αυτόν είς την ναυαρχίδα. "Αμα ό βασιλεύς της Μήλου εθηκε τόν πόδα 
έπι της γαλέρας, περιεκυκλώθη, άφηρέθη άπ' αύτοΰ το κυριαρχικόν 
έμβλημα, ή χρυσή δηλ. αλυσις, ήχθη σιδηροδέσμιος είς Κωνσταντινού- 
πολη και εκεί άπηγχονίσθη εν ετει 1680. Κατά το 1648 αί Κυκλάδες 
έλεηλατήθησαν υπό τοΰ Ενετικού στόλου, καθ' ην έποχήν διεξή- 
γετο μεταξύ αυτών και των Τούρκων ό περί της Κρήτης άγων. 
Ό εκ Τεθύμνης ποιητής Μάρκος Τζάνες, ό επικαλούμενος Μπου- 
καλής, εξιστορεί τά παθήματα τών νησιωτών και τά εκ της λεη- 
λασίας δεινά. Κατά το 1665 ακόμη δεν ήδύναντο οί Τοΰρκοι νά κρα- 
τήσωσι της Κέω. "Ως διηγείται ό θεβενώ έπλήρωνον οί Κεΐοι χαράτσι 
είς μεν τους Τούρκους 3,400 πιάστρα, είς δε τους Ενετούς 2,600. 
Ό ενετικός στρατός ολίγα Ιτη πρότερον 6πό τόν στρατηγόν θωμάν 
Μοροζίνην προσέβαλεν 60 Τούρκους κεκλεισμένους είς το όχυρόν 
^ρούριοΊ τοΰ Κάστρου, οί'τινες άντέστησαν με δύο μόνον τουφέκια και 
παρεδόθησαν τέλος δι' ελλειψιν ύδατος. Ένεκα της αδυναμίας ταύτης 
της τουρκικής κυβερνήσεως πολλαί ζημίαι και κλοπαί συνέβαινον είς 
τους Κείους εκ μέρους τών Τούρκων και Χριστιανών, ων ένεκα πολλοί 
ήναγκάζοντο νά έγκαταλείψωσι τάς οικίας των. Έπτακοσίας οικίας 
ειχεν ή Κέως τότε, εξ ών αί τριακόσιαι είχον έγκαταλειφθή, το οποίον 
άπεδίδετο είς τόν πόλεμον της Κρήτης. 

§ 203. Έκ τών ολίγων τούτων δύναται τις νά έννοήση οποία ήτο 
ή κατάστασις τών νήσων κατά τους χρόνοΌς εκείνους και όπόση ή 
αδυναμία τών Τούρκων είς το νά διοικώσι και νά φορολογώσι. Βρα- 
ο'ύτερον υπέκειντο οί νησιώται είς τόν καπουδάν πασάν, υπέρτατον 
άντιπρόσωπον της οθωμανικής κυβερνήσεως και πρώτον ναύαρχον 
τοΰ όθωμανικοΰ στόλου, δστις κατά Μάρτιον έκαστου έτους κατήρχετο 
είς τόν λιμένα της Πάρου, τόν καλούμενον Τρίον, δπου προοηρχοντο 
οί παρά τών νήσων απεσταλμένοι προεστώτες διά νά προσκυνήσωσι 
δουλικώς το θεοφρονρητον νψος τον και νά δικάσωσι τάς ενώπιον 



152 Ή νεωτέρα Κ έως 

αυτού έκκαλουμένας υποθέσεις. Αρχομένου δε του χειμώνος, άπεσύ- 
ρετο είς τον Κεράτιον κόλπον. Ή απομάκρυνσης αύτοϋ δύναται να 
θεωρηθη σπουδαιότατον προνόμιον των νησιωτών, απαλλασσομένων 
της δικαιοδοσίας ?δίου πάσα και της διαμονής σ.υτου και προσέτι των 
πολυπληθών ακολούθων και δούλων, οί'τινες υπερέβαινον κατά τάς 
πράξεις και αυτούς τους ληστάς. Μόνον ή Σύρος, ή Τήνος και ή "Αν- 
δρος άπήλαυον ακόμη ευνοϊΥΜτίρου προνομίου, διότι αί νήσοι αύται 
ανήκον αποκλειστικώς είς την εκάστοτε εύνοουμένην σουλτάναν. Άπό 
των άρχων δε της 18ης έκατονταετηρίδος αί προς τας κοινότητας 
των νήσων σχέσεις διεξήγοντο δια του δραγομάνου, ήτοι διερμηνέως 
του στόλου, ό οποίος έπροστάτευε τάς νήσους δσον ήδύνατο παρά τη 
Τψηλη Πύλη. Ό δραγομάνος κατά τον άκτιναμέν έξελέγετο κατ' 
αρχάς υπό των νησιωτών αυτών εκ του έθνους των Ελλήνων. 

§ 2την 
όργήν του, καθ' δτι ή κατά τοΰτο παρακοή συνεπιφέρει θάνατον. «Εις 
δε τον έπιφέροντα το υψηλον μπουγουρδή μπουμπασίρην θέλετε δώσει 
καθώς διορίζεσθε». «Κατά το συνήθιο ήτο νά έβγη έξω ο Βασιλικός 
Δοναμάς και έχρειάζοντο άνθρωποι διά νά κίνηση προς αυτούς εις 
έντέλειαν. Λοιπόν δπου είναι γεμιτζίδες νά δοθώσι γεμιτζίδες με το 
νά μή είναι τοιούτος είς Τζίαν, θα δώση αυτή τρεις χιλιάδες γρόσια 
διά τριάντα ανθρώπους προς 100 γρόσια ό εις διά τον φετινόν γχόνον. 
Λοιπόν όγλίγωρα νά ξεμπερδεύετε χωρίς άργοπορίαν νά μή υποπέσητε 
εις όργήν. Αποστέλλεται προς τους τιμιωτάτους και προσφιλέστα- 
τους επιτρόπους των χαβασικανησίων ■ ό τιμιώτατος καφετζήμπα- 
σης με ήγεμονικόν προσκυνητόν μπουγιουρδι και κατάστιχον γραμμέ- 
νον ρωμαϊστί και τουρκιστί, δι' ων πληροφορούνται είς πλάτος το περί 
ου έρχεται ό Άλή αγάς διά πρόβατα 7000 ζητηθέντα από των νησίων 
σας πληρώνοντας και το χιζμέτι του είρημένου Άλή άγά. Ηύδόκησεν ό 
κράτιστος και γαληνότατος βασιλεύς, ό κραταιότατος και εύσπλαγχνικώ- 
τατος και δικαιότατος, δν ν' απόδειξη το θεοφρούρητον υψος του, δ κύριος 
διαφυλάττοι ώς κόρην οφθαλμού υποτάσσων υπό τους πόδας αύτοϋ πάντα 

1 Τριάντα ήσαν τα χαβααικάνησα. Χαβασικά=τοϋ καλού καιρού. 



Τουρκοκρατία — Ελληνική επανάσταση 159 

έχθρόν και πολέμιον, ν' απόδειξη τόν δείνα Καπουδάν Πάσα δίά να 

μή ζημιουνται έπι πολύ τα κοινά, αποστέλλει προσκυνητά μπουγιουρ- 
διά με άν^ρωπον να παραλαβή τα σημειούμενα άσπρα. «Καθίστατο τις 
οραγομάνος, εγκύκλιος άπεστέλλετο προς τους τίμιους και χρησίμους 
προεστώτας δηλουσα δτι είθισται και εις το της Δραγουμανίας του 
Βασιλικού και ακαταμάχητου στόλου ν' άποδίδηται μία πρόσφορα 
κοινώς βοήθεια καλούμενη. Την έγκύκλιον έκόμιζεν ανεψιός τις του 
δραγομάνου, "Αρχων Μουχουρδάρης προς παραλαβήν της λεγομένης 
βοηθείας. Περί του ανεψιού τούτου έγίνετο ή δέουσα σύστασις, δπο)ς 
φροντίσωσι περιχαρώς τα προς άνεσιν και περίθαλψιν αύτοϋ. "Αλλοτε 
πάλιν το ^εοψρούρ'ητον ύψος του Καπουδάν Πασά Έφένδη επρόσταξε 
να πλήρωση το νησί της Τζιας διά οον γκεμελερι (= υδραγωγά πλοΐα 
προς ϋδρευσιν τοΰ στόλου) γρόσια 3,750, τα οποία και έφάνησαν ως 
νεωτέρισμα, δπου τοιαύτη φωνή δεν ήκούσθη ποτέ εις το νησί. Οί 
ΚεΤοι έπεμψαν απεσταλμένους, ίνα βεβαιώσωσι το ύψος του δτι το νησί 
είναι βεβαρημένον με Όπερο^Υ,ον χρέος υπέρ τα 300 πουγγία κλπ. 
"Αλλοτε ήλθεν ό Άλή αγάς καφετζήμπασης με ύψηλόν φιρμάνι και 
μπουγιουρδι διά νά πληρώσουν τριακόσια τριάντα ενα πρόβατα πετέχη. 
Εις ταΰτα προα^ετεον τα χιζμέτια, παζηγιέδες μελάχηδων (=υπόλοι- 
πον φόρων ναυτικού), τουμπέκη σερασκέρη, σύνηθες άβαέτι, φιλοδωρή- 
ματα, μενζίλια της εξουσίας με τήν υποχρέωσιν νά τρέφωνται τρεις 
ημέρας και νά έφοδιάζωνται με ζωοτροφίας. Έάν οι φόροι δεν εισε- 
πράττοντο εγκαίρως, ήπειλεΐτο ή αποστολή ταχσάδάρη (=εισπράκτο- 
ρος), δ οποίος απέβαινε λίαν επιζήμιος είς τήν κοινότητα. 

Σημείωσις εκ τοΰ κωδικός. — Σημειώνω τους χανέδες δπου έσυνά- 
χθησαν διά τά μελάχικα από τζαούσει και παρτίδες. 

569 άπό Χουσεκι τσαούση γρ. 5690 

34 Καντζηλιέρη παρτίδα » 340 

27 Ιωάννου ξιφία » 270 

12 νικολου άμπελικοπούλου και Αγγελή Χατζή » 120 

20 Νικολέτου χονόμου » 195 

2 Νικολάκι Γιακομέτου και Τζώρτζη κουμ- » 

παρούτσου » 20 

2 Κωστάκη » 20 

2 Μιχαλάκι άντριώτη » 20 

ΧανέδεςΠ688~ γρόσ. 6,675 

§ 209. Το έτήσιον όλικόν ποσόν, το όποιον άπερρόφα το κράτος 
και οί κρατούντες διά ' των παντοιοτρόπων φορολογιών, δεν δύναται 
νά έξακριβωθή. Και δεν ήτο μόνον ή φορολογία, ή πιέζουσα και 



ίβΟ Ή νεωτέρα Κεως 

βαρύνουσα* πάσα παρέμβασις τοΰ κράτους εις οιανδήποτε όπόθεσιν 
της κοινότητος άπέβαινεν έπιζημιωτάτη. Κατά το έτος 1807 εξ 
εΐδήσεώς τίνος, δτι δήθεν οί Καρύστιοι εμελλον να έπιδράμωσι κατά 
της Τζιας, αμφότερα: αί μερίδες διώρισαν πολιτοφυλακήν δια να 
περιφέρηται ημέρας και νυκτός προς άπόκρουσιν αυτών, εάν ήθελον 
άποβιβασθή. 

Της μιας μερίοΌς οί πολιτοφύλακες έφόνευσαν διά νυκτός τον 
άρχηγόν της άλλης. Τό περιστατικόν τοΰτο άνενεχθέν εις την Ύψη- 
λήν Πύλη ν επέφερε τη παρεμβάσει αυτής ζημίαν πλέον των 100,000 
γροσιών. Έ ύπόθεσις διήρκεσε 5 περίπου ετη, καθ" ά πλείστας όσας 
άλλας ζημίας υπέστη ο τόπος, οί δε ένεργήσαντες τον φόνον άπεμα- 
κρύνθησαν πάσης υπηρεσίας. Και μ' δλα ταύτα οί προγραφέντες εκ 
της διαχειρίσεως των κοινών κατώρθωσαν νά λάβωσι συγχώρησιν και 
ν' άποζημιωθώσιν ένεκα της δήθεν αδίκου κατ' αυτών ενεργείας. 

Έλύθη δε ή ερις αυτή καθ' δν τρόπον γίνεται δήλον διά τοΰ 
άπό 9 Απριλίου 1811 εξοφλητικού εγγράφου μεταξύ κοινότητος και 
λογοθετιάνων. "Εκτοτε πάλιν συνειργάζοντο αί δύο μερίδες εν αρμονία. 

§ 210. Νομίσματα. "Ασπρα έκαλοΰντο γενικώς τά χρήματα" 
παράς, ή τελευταία ύποδιαίρεσις τοΰ ρνά από την "Λνδρο 

άπαθανατισθεΐσα. εις παροιμίαν έπι άποτυγχανόντων τοϋ σκοπού 
περιέπεσε. 

§ 230. Μετά δέκα έτη πληροφορη^ε^τες οι Κεΐοι οτι ο Λάμπρος 
έλαβεν άπο τον αυτοκράτορα της Ρωσσίας 575,000 £ούμπλια δι* δλα 
τά έξοδα, δπου είχε κάμει εις τον στόλον του, και διά τάς ζημίας, δπου 
έπροξένησεν εις τήν νήσον Κέω απέστειλαν εις τον τότε δραγομάνον 
απεσταλμένους, όπως διά ζώσης διαπραγματευθώσι περί της υποθέ- 
σεως ταύτης, και το εξής έγγραφον, όπερ παραθέτομεν εν πρωτοτυπώ 



Λάμπρος Κατσώνης 175 






*^*^ 4<**,Α£%^,^ι*/*β* , ^'φτ/ 






ί,"^ 



&ν*?'τ ν*^ *°Μ^ "'Ζ/Ψ/"^> />/"'^ *<* </'1>"ρ.**ζγ<Α χ.α%/<ΐ£νΓ ν*?*Λ&• 

^ χ** •*}>>$> \*/***•) </*'^φ *4*)7*~ ^/'4^ •#* ^^^'-'^ζ-Λ^ 
γ/£«Γ &'Λ« ν^'***• Α'*^< (ν* 7 *^ ^νν**-" *\/>ν 'ϊ %*έ^,% -ι^/κυΓ' ν5/*«**ι«ί5 
^Ζ^'^ Α^Ϋγτ γ/**-^* '^,^/^νν^ ^ λ 'ΑΛΛ ^^^^/^«Λ^ν**^^ 







Α*ί 

^./ο/ΐ^? ^α^αλ/- Λ(\α ? ι Ί/ ν /ι . . '/ ^ 

1 






1 76 Ή νεωτέρα Κέως 

•"Α'ίΊ'ί /** ^"' Τ -^^ ν* ^ ** <•*" ΑΟ"" 7 *"**" ••» £<-*>£, <*ι*γ'>,( ρΐ,Ι ^,^^Λτ *^^ν; ν*^*-*^ 




/Γ 



^ί*ί4<Λ) «^»'£«Λ/£ «'Ι^•^. «(■«'/{ ^, 






Λ,„„4ν ^ι^*» «ςι/.ί&ι V)• , , ) ' ■ ι 



'4ΐ 

» Την Τμετέραν Θεοφρούρητον Έκλαμπρότητα και αύθις δουλι- 
κώς προσκυνοΰμεν 

» με το παρόν μας δουλικον γράμμα της φανερώνομεν δτε. ε?ς τους 
χίλιους επτακόσιους όγδοήκοντα ένιά και επτακόσιους ενενήντα όπου 
ό μαγγιορ λάμπρος κατζώνης ήλθε είς την άσπρην θάλασσαν εξουσια- 
στής ε£ς μίαν φλοτήλια από δέκα μικρά καράβια με παντιέρα ^ούσι- 
κην, ήλθον και έδώ ε?ς έτοΰτο το ουστυχισμένον νησί μας κατά θείαν 



Λάμπρος Κατσώνης 177 

παραχώρησιν καΐ ευρίσκοντας άρμόδιον τόν λιμένα άραξε με δλα 
του τα καράβια και έστάθην τρεις μήνας τον πρώτον χρόνον, και με 

βίαν και δυναστείαν έκτισεν μαγαζιά καΐ γουρνους δια να έχει εν ευκο- 
λία τους ζαχερέδες εις την ζωοτροφήν των ανθρώπων του και δια να 
κάμη ταΐς αύταΐς οικοδομαΐς εκοψεν αρκετά δέντρα, έβγανεν καθημε- 
ρινώς ανθρώπους αρματωμένους και έκατάσφαξαν τα βόδια και πρό- 
βατα δπου έτρωγαν μεγάλην ποσότητα* άφάνησαν κατά κράτος τά 
περιβόλια και αμπέλια και δλους τους άλλους καρπούς του νησιού και 
άλλαις πολλαΐς άναρυθμητες ζημίαις δπου δεν ήμποροΰμεν λεπτομε- 
ρώς να ταΐς (5υθμήσωμεν* λοιπόν έδώσαμεν ημείς τότε την εΐοησιν είς 
το υψηλον και κραταιόν δοβλέτι επί δραγομανίας τοΰ άρχοντος λογο- 
θέτου στεφανάκη Μαυρογένους και ευθύς δπου εδόθη ή εϊδησις 
έστάλθη ένταυτω και ή βασιλική άρμάδα και ερχόμενη εις τον λιμένα 
της νήσου μας έχάλασεν δλα εκείνα τά μαγαζεΐα τοϋ λαμπρού, έβαλε 
φωτιά καΐ εκαψεν τους φούρνους, και κοντά εις εκείνα έδωσε προσταγή 
ό σερασκέρης της βασιλικής άρμάδας και έχάλασε των εντοπίων τά 
μαγαζεΐα. λοιπόν ο ρηθείς λάμπρος διά καρέζη και πείσμα περισσότε- 
ρον ήλθε πάλιν τον δεύτερον χρόνον έχοντας και περισσοτέραν δύνα- 
μιν, και περιπλέον τετρακόσιους άρβανίταις έπου σχεδόν έφαγεν δλα 
τά λοιπά βόδια καΐ πρόβατα και δσας ζημίας έκαμαν εκείνοι οί άρβα- 
νΐται κοινώς και μερικώς δεν έχουν λογαριασμόν πάλιν δίδοντας ημείς 
και έκ δευτέρου την ε'ίδησιν εις το κραταιόν δοβλέτι έστάλθη αμέσως 
δυνατώτερη άρμάδα και ευρίσκοντας τον ρηθέντα λάμπρον με δλα του 
τά καράβια κοντά εις το νησί της άνδρου έπολέμησαν αρκετά δπου 
κατά κράτος τον άφάνησαν. τά περισσότερα άπό τά καράβια του τά 
επήραν, και άλλα έκαψαν, εκείνον δμως δεν ημπόρεσαν νά τον βάλουν 
εις το χέρι επειδή έφυγε διά νυκτός με τήν φελούκα του και επήγε 
εϊς το Τζιρίγω. Λοιπόν δι' δλαις ταΐς ανωτέρω ειρημέναις ζημίαις 
δπου ό ρηθείς Αάμπρος έπροξένησεν εις το νησί μας δπου ημπορού- 
σαν ν χ είναι τουλάχιστον πεντακόσια πουγγία, έβεβαιώθημεν και έπλη- 
ροφοργι^ημεν δτι ό αυτός Αάμπρος έπληρώθη τον προπερασμένον 
χρόνον άπό τον αυτοκράτορα τής Ρωσσίας πεντακόσιες εβδομήντα 
πέντε χιλιάδες ^ούμπλια δι' δλα του τά έξοδα δπου είχε κάμει τότε 
εις τήν φλοτήλια του. δηλαδή ταΐς τετρακόσιαις εβδομήντα ένιά διά 
έξοδα νά θρέφει τους ανθρώπους και πληρωμαΐς τους, και ενενήντα 
έξη χιλιάδες (5ούμπλια ξεχωριστόν κατάλογον διά ταΐς ζημίαις και 
έξοδα δπου έκαμεν εις τοΰτο το νησί τής Τζιας* δθεν αυτά τά έβε- 
βαιώθημεν άπό τον Τδιον ήμπασατώρον τής Ρωσσίας γγενεράλ ταμάρα 
1. Ν. Ψυλλα — Ιστορία της νήσου Κέας 12 



178 Ή νεωτέρα Κέως 

και επειδή εκείνος όνομαστι έπληρώθη δια την Τζίαν τα είρημένα 
96 χιλιάδες ρούμπλια όπου συμποσούνται εκατόν εξήντα χιλιάδες 
γρόσια είναι δίκαιον να πλήρωση ταΐς ζημίαις δπου μας έπροξένησεν 
πλην με το να ήτον άπ' αρχής άνΰρωπος ασυνείδητος χωρίς φόβον 
Θεοΰ προφασίζεται και τώρα λέγοντας δτι αυτά δπου ελαβεν είναι 
έξοδα του και φαίνεται δτι δέν έχει σκοπόν να πλήρωση ούτε το 
παραμικρόν εις ετούτο το δυστυχισμένο νησί όπου το άφάνησαν με 
δολειότητα. και έτσι λοιπόν με το να ευρίσκεται σήμερον το νησί μας 
εις ένα βαρύτατον και Όπερο^γ,ον χρέος και μή έχοντας τον τρόπον 
να πλεν είς τήν θέσιν 
Κελλιά, άλλα κατά τά θρυλούμενα μέχρι και σήμερον δ,τι έκτίζετο 
τήν προτεραίαν, εύρίσκετο κρημνισμένον τήν έπιουσαν. Τοΰτο άπε- 
δόθη είς το δτι ή Παναγία υπεδείκνυε τήν άνέγερσιν τής μονής είς 6 
μέρος είδον οι ποιμένες το φώς. Κοινή πάλιν άποφάσει του άρχιερέως 
και τών προεστώτων και τών εργατών έγκατέλιπον τήν θέσιν Κελλιά 
και κατελθόντες είς δ μέρος ευρέθη ή είκών έθεσαν τον θεμέλιον 
λίθον. Ή μονή άνηγέρθη, όλων τών κατοίκων συνεργούντων, τοΰ δε 
Νικολάου Γιακουμέτου χορ-ηγοϋντος τάς τροφάς, διότι όσοι είρ^άζοντο 
ούδεμίαν έλάμβανον άμοιβήν πλην τής τροφές. 

§ 247. Το θαυμαστόν τής άποκαλύψεως, το μυστηριώδες φώς, 
το οδήγησαν τους ποιμένας είς. τήν εϋρεσιν, ή εν νυκτι κατακρήμνισις 
τών κτιζομένων εν ήμερα, βαθεΐαν ένεποίησαν θρησκευτικήν εντύπωσιν 
και μεγάλως έκίνησαν το αίσθημα τής ευλάβειας τών Κείων προς 
τήν θαυματουργόν εικόνα. 

Ή Παναγία ή Καστριανή κατέστη το κατ' εξοχήν προσκύνημα 
τών Κείων. Ό χώρος άγιος και ό σχοϊνος φυτόν ιερόν. Ουδείς προσ- 
κυνητής απέρχεται εκείθεν μή κόψας σχοΐνον. Ασθενείς τήν χάριν της 
επικαλούνται. Ή είκών είς τήν οίκίαν ασθενών μεταφέρεται. Κινδυ- 
νεύοντες εν θαλασσή ως σώτειραν επικαλούνται. Ή κατά το έτος 1805 
άσήμωσις τής εικόνος κατά τήν έπισημείωσιν εν τω κώδικι, ό εύηχος 
επί του κωδωνοστασίου κώδων, 6 είς μεγάλας αποστάσεις και μέχρι 
τής πόλεως και άπό το πέλαγος άκουόμενος, είναι μνημεία τής θαυ- 
ματουργίας. Πλοίαρχος εκ Κεφαλληνίας είς μέγαν κίνδυνον περιπεσών 
και μακρόθεν άπό τής τρικυμιώδους θαλάσσης ίδών τήν μονήν 
έπεκαλέσθη τήν βοήθειαν του εν αυτή τιμωμένου αγίου, υποσχεθείς νά 
φέρη κώδωνα και είς το πέλαγος άκουόμενον. Έσώθη. Φθάσας είς 

Ι. Ν. ΨΥΛΛΑ — ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΚΕΑΣ 13 



194 Ή νεωτέρα Κέως 

τήν Όδησσόν και περιτυχών έκεΐ τον έμπορευόμενον "Αγγελον Χρι- 
στοοΌύλου και συνεννοηθείς μετ' αύτου έστειλε τον υπάρχοντα κώδωνα. 
Παραλυτικοί έπεριπάτησαν, άλαλοι έλάλησαν, φρενοβλαβείς άνεκτή- 
σαντο τάς φρένας, κλυδωνιζόμενοι έν θαλασσή έσώθησαν και άλλα 
πολλά θαύματα διηγούνται οι εύεργετηθέντες. Έπί ανομβριών, ίνα 
καταπεμφθή ό όμηρος εξ ουρανού, έν λιτανεία μεταφέρεται ή εΐκών, 
ψαλλόντων των ιερέων και άχολου^ΟΌ^τος λάου άναβαίνουσιν εις το 
δρος του Προφήτου Ηλία, εκεί δηλ. δπου προ τρισχιλίων και τετρα- 
κοσίων ετών ό Άρισταΐος ήγειρε βωμόν εις Δία τον Ίκμαΐον και 
ηΟξατο και έπνευσαν οι έτησίαι άνεμοι και έδρόσισε το Αιγαίον 
σωθέντων τών κατοίκων. Υπολανθάνει αρά γε νήμα τι συνεχείας έν 
τούτοις τοϋ βίου τών προϊστορικών Κείων προς τον σημερινόν ; 
Ακμαία διατηρείται ή ευλάβεια τών Κείων, έξακολουθούντων να 
τελώσι φαιδράς, αλλά περιωρισμένας πανηγύρεις. Ευχής ερχον είναι 
νά υψωθώσιν αύται εις τήν προσήκο,υσαν περιωπήν και νά δοθή ώθη- 
σίς τις προς τοΰτο. 

Ουδείς Κεΐος μεταβαίνων εις τήν πατρίδα του απέρχεται, 
εάν δεν μεταβή εκεί νά προσκύνηση, και ουδείς ζών έν τη ξένη 
δέν ποθεί νά διέλθη ημέρας τινάς έν τη μονή τής Καστριανής ι . 

ς) Μονή τής Έπιοκοπής. 

§ 248. Ή μονή αϋτη μέχρι του 1800 δέν ήτο ή ναός αφιερωμένος 
είς τήν Κοίμησιν τής Θεοτόκου, έπί' τών ερειπίων αρχαίου ναοΰ 
τής Αρτέμιδος έκτισμένος. Κείται προς το άνατολικομεσημβρινόν 
μέρος τής πόλεως, από τής οποίας απέχει ήμίσειαν ώραν αριστερά 
τής όδοΰ, τής άγούσης είς το δρος του Προφήτου Ηλία. Μοναχός τις, 
Άβράμιος επονομαζόμενος, εκ Θεσσαλίας δ' ορμώμενος, ίσως εκ τών 
οπαδών του Λάμπρου Κατσώνη, ήλθε κατ' έκείνην τήν έποχήν είς 
Κέω και τόσον επιτήδειος και πανούργος έφάνη, ώστε έξηπάτησε 
πάντας. Λύκος ων έφαίνετο άρνίον. 

1 Σημ. Έκδ. Έπί του αρχαίου ναΐσκου του άνεγηγερμένου είς τήν θέσιν, 
ένθα ευρέθη ή είκών, έκτίσθη προ τίνων ετών κομψός ναός βυζαντινού ρυΒμοΰ, 
χορ-ηγονντος του συμπολίτου μας κ. Δημητρίου Γλεοΰδη έπιμελεία του 
Δημάρχου τών Κείων κ. Κωνσταντίνου Γρ. Γ Ιερομνήμονος, έκπληροΰντος και 
τούτοι) ζωηράν έπιθυμίαν και ίεράν έντολήν του αειμνήστου πατρός του 
Γρηγορίου Κ. ' Ιερό μνήμονος, του ρηξικέλευθου τούτου δημοτικού άρχοντος τής 
πατρίδος μας (1874 — 1910), έπί τής μακράς δημαρχίας του δποίου πλεΐσθ' δσα 
κοινωφελή και εξωραϊστικά έργα έπετελέσθησαν έν τη νήσω. 



Εκκλησία, μοναστήρια, γράμματα 



195 



Τοσούτον άγιος έφαίνετο, ώστε ανδρόγυνα άτεκνα εις τους πόδας 
του κατέθετον την περιουσίαν των, παρθένοι εξ αρχοντικών οϊκων 
άρνούμεναι τον κόσμον προσήργ^οντο προς αυτόν και ε^ίνοντο μονα- 




Ο ΝΕΟΔΜΗΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΠΑΣ ΚΑΣΤΡΙΑΝΗΣ 



χαί. Αυτός ό άρχιερεύς και οι ίερέϊς έξηπατήθησαν έκ της υποκρι- 
σίας και της κατ"* έπίδειξιν ευλάβειας του, ώστε δια παντός μέσου 
και τρόπου τόν συνέτρεχον. Συναθροίσας όθεν σχετικώς με την 



196 Ή νεωτέρα Κέως 

έποχήν ίκανόν χρηματικόν ποσόν και πολλά καρπούμενος κτήματα, 
άφιερούμενα, και πάσαν συνδρομήν έχων ανήγειρε τα τείχη τοΰ 
περιβόλου τοΰ ναοΰ και πολλά κελλία και κατέστησεν αυτόν μονα- 
στήριον καλογραιών. 

§ 249. Ό Άβράμιος, άφοΰ δια της υποκρισίας και ψευδευλα- 
βείας του κατώρθωσε νά θεωρήται δσιος, προέβη εις χουραν μονα- 
ζουσών έμποιήσας το αίσθημα της άγιότητος εις αθώας παρθένους. 
Μεταξύ αυτών ήτο μία λίαν εύειδής εκ Καρύστου, την οποίαν είχε 
περισσότερον υπό την εύνοιάν του. Εις την χουράν τη είχε δώσει το 
δνομα Σοφία και εύνοιας ένεκεν ώνόμασεν αυτήν Σοφίαν τοΰ θεοΰ. 
Την εύνοιαν τοΰ άλιτηρίου έζήτησαν και άλλαι, ώστε έγιναν τρείς 
αί εύνοούμεναι. Άλλ' επειδή αί εκ καλυτέρων οικογενειών, αί μάλλον 
νοήμονες και αί πρεσβύτεραι, κάτι τι ύπωπτεύοντο, διά νά διασκέδαση 
τάς υποψίας και τους ψιθυρισμούς, απεφάσισε τάς ευνοουμένας 
θαυματουργούς και θεόληπτους ν' ανάδειξη. Και δή λαβών εν καιρώ 
νυκτός εικόνα εκ της μονής έκρυψεν αυτήν εις το παρακείμενον 
άρχαΐον μεταλλωρυχεΐον (καταφύ). Την πρω'ίαν, φανείσης της απουσίας 
της εικόνος, εδραμεν ό Άβράμιος εις τήν πόλιν και διά κωδωνο- 
κρουσίας συνήθροισε κλήρον και λαόν και ανήγγειλε τήν άναχώρησιν 
της εικόνος, το οποίον προηλΰεν εξ ασεβείας και αμαρτιών τών 
κατοίκων, και προσεκάλει απαντάς είς παννύχιον δέησιν, ίνα άποκα- 
λυφθή ποΰ κατέφυγεν ή εικών ! Όλίγοι έδυσπίστησαν οι πολλοί 
έπείσθησαν. Έγένετο ή παννύχιος δέησις και περί τον όρθρον 
ή Σοφία θεόληπτος γενομένη ώδήγησε τον λαόν εις το καταφύ, 
δπου ευρέθη ή εικών. Έ Σοφία έκτοτε εθεωρείτο αγία. Άλλα και 
αί άλλαι δύο επεθύμουν ν' άγιάσωσι. Κατώρθωσε λοιπόν και ταύτας 
διά διαφόρων ενυπνίων και οπτασιών νά κατάταξη εις τον χορον τών 
αγαπητών τοϋ Κυρίου. Ή οξυδέρκεια δμως τών Κείων ήρχισε 
ν' αφυπνίζεται, αί καλογραΐαι ήρχισαν ν' άνακοινώνωσι τάς σκέψεις 
των εις τους συγγενείς των, υπόκωφοι δε ψιθυρισμοί νά περιτρέχωσι 
κατά της οσιότητος τοΰ Άβραμίου και της άγιότητος τών 
ευνοουμένων. 

Αύται δε τάς ένόουν, καθώς και έκείναι. Απεφάσισαν λοιπόν 
διά μεγάλου διαβήματος νά στρέψουν τον ύπ' αυτών λεγόμενον 
φθόνον. Έκ συνεννοήσεως λοιπόν διέδωκαν δτι εν καιρώ νυκτός ώφθη 
αύταΐς άγγελος Κυρίου διατάσσων ν' άναγγείλωσιν εις τήν αδελφότητα 
δτι ό δσιος έχειροτονήθη παρά τοΰ Θεοΰ ιερεύς (διότι ήτο απλούς 
μοναχός). Λαβών λοιπόν ό ασυνείδητος τήν χειροτονίαν παρά τών 



Εκκλησία, μοναστήρια, γράμματα 197 

ευνοουμένων εισήλθεν εις το ιερόν βήμα αύτοχειροτόνητος ιερεύς και 
τελέσας λειτουργίαν εκάλει τάς μοναχάς εϊς κοινωνίαν. Τούτο 
πλέον έξήντλησε τήν υπομονή των μοναζουσών και μία εξ αυτών, 
σύζυγος και μήτηρ ιερέως, εφυγεν άνευ αδείας εκ της μονής και 
κατελθοΰσα εις τήν πόλιν κατήγγειλε τα γενόμενα τω άρχιερεΤ και 
πανθ' δσα είχεν ιδεΐ και ακούσει και υπενόει. 

§ 250. Έτο δε τότε άρχιερεύς ό πραότατος και φιλομουσότατος 
Νικόδημος, δστις, ίνα μή προκαλέση σκάνδαλον, δια τρόπου εύ- 
σχημου συνέλαβε τον δσιον και άπέστειλεν εις το Πατριαρχείο ν, τάς δε 
ευνοουμένας εξεδίωξε της μονής. Συνοδευόμενον το τέρας υπό ναυτών, 
άμα επλησίασεν Όθωμανούς στρατιώτας, έπεκαλέσθη τήν βοήθειάν 
των λέγον δτι συνελήφθη υπό τών συνοδευόντων αυτόν, διότι ήθελε 
να γίνη Τούρκος. Οι Τούρκοι τον άπηλευθέρωσαν και περιτεμόντες 
έπεριποιοΰντο αυτόν. Άρνησίθρησκος γενόμενος απέφυγε να δώση 
λόγον. Μένεα πνέων 6 έξωλέστατος και μνησίκακων κατά Κείων και 
άρχιερέως έζήτησε και έλαβε φιρμάνιον δια νά ελθη εις Κέω και ζητήση 
άποζημίωσιν διά τήν άνέγερσιν της μονής. Έλθών εις Κέω κατώκησεν 
εν αυτή τή οικία του άρχιερέως, τον όποιον διά πολλών τρόπων 
και μέσων ήρέθιζε και έκίνει εις άγανάκτησιν τζρός τον σκοπό ν νά 
κατορθώση τον ολε^ρον αύτου. Έπι τέλους συμβιβασθείς και λαβών 
40.000 γρόσια άνεχώρησε παραλαβών μεθ' εαυτού και τήν εκ 
Καρύστου θαυματουργόν Σοφίαν μόνον. «Τούτων δλων», προσεπιλέγει 
ήμίν εν επιστολή ό αιδεσιμώτατος Ζαχαρίας Ευστρατίου, ιερεύς 
οί%ονόμος : «είμαι αύτήκοος μάρτυς άκουσας ταύτα εκ δύο έπιζησασών 
καλογραιών, τής Ελπίδος και τής Αγάπης, τάς οποίας και ύμεϊς, 
υποθέτω, έγνωρίσατε, διότι άπό τής διαλύσεως τής μονής έμόναζον 
εν τή πόλει εντός τής οικίας των. Ό πατήρ μου, ό Μάνθος, αί δύο 
καλογραΐαι και πολλοί γέροντες έξετασθέντες παρ' έμου κατά 
διαφόρους έποχάς και περιστάσεις διηγήσαντό μοι τά περί Άβραμίου. 
Έρώτ"ί]αον τους πρεσβυτέρους σου και άπαγγελοϋσί σοι ». Ποσάκις 
τέρατα τεράτων άνθρωπομόρφων τά κάκιστα, δόλιοι και απατεώνες, 
δεν κατορθώνουσι και εν ταΐς μάλλον άνεπτυγμέναις κοινο)νίαις 
νά έξαπατώσι, νά έξαγοράζωσιν επαίνους, νά χαίρωσιν υπολήψεως 
και νά έκμεταλλεύωνται παντοιοτρόπως τά ιερά και τά δσια ! 

ζ') Μονή της άγιας "Αννης. 

§ 251. Περί τής μονίδη τα γραμματικά μαθήματα με δλην την προσήκουσαν φροντίδα 
και έπιμέλειαν είς δσα παιδία ήθελον συντρέξωσιν είς το σχολείον και 
δια χρονικόν του μισθόν έχει να λαμβάνη από το κοινόν μας γρ. 300 
είς τρεις ρένταις δηλ. <χψ Σεπτεμβρίου τα ΙΟΟ' πάλιν αψ Ιανουαρίου 
τα άλλα 100* και τά ρέστα της εξοφλήσεως αη μαΐου, όπου τελειώ- 
νουν ή τρεις ρένταις• και δταν τελείωση δ χρόνος όπου γίνεται 18 
Ιουλίου είναι οικοκύρης. Ειμέν έχει εύχαρίστησιν νά μένη και δι' άλλον 
χρόνον και θέλει ακολουθεί πάλιν ό αυτός μισθός των 300 γρ., προς 
τούτοις θέλει λαμβάνει κάθε δευτέρα δλου τοΰ χρόνου έ'να ψωμί σιτα- 
ρένιον, άπό τά παιδία δμως δπου έχουν σιταρένιον άπό δε τά άλλα 
από 2 μπουλιά και θέλει είναι χρέος μας προς τούτοις νά τψ δίδω- 
μεν και όσπίτιον πληρώνοντος τοΰ κοινού μας το ένοίκιον προς τού- 
τοις εάν πληρωθέντος τοΰ χρόνου ήθέλομεν ιδη δτι δεν γίνεται ή 
πρέπουσα έπίδοσις εις τους μαθητάς, έχομεν το ελεύθερον τόσον ημείς 
νά άντισυνιστώμεν άλλον προκομενέστερον εάν ευρωμεν τόσον ή ίερο- 
λογιότης του νά άναχωρη άκωλύτως δπου ποτέ βούλεται* δθεν εις 
ένδειξιν της αληθείας έγράφθη το παρόν ενυπόγραφον παρά πάντων 
ημών 1804 Ιουλίου 13 

Οικονόμος βεβαιοί ζέπος Ρώτας βέβαιο! 

Σακελάριος βέβαιοι μιχαήλ πάγκαλλος βεβαιοί 

^ωρεπίαγ,οπος βέβαιοι νικόλαος άναστασίου βέβαιο! 

Χαρτοφύλαξ βέβαιοι βρανάς αερβος βέβαιοι 

κανστρήνσιος βέβαιοι πατεστης πάγκαλος βέβαιοι 

Ρεφερενδάριος βεβαιοΤ νικόλαος τζόρτζη ρώτα βέβαιοι 

νομοφύλαξ βεβαιοί γεώργιος Χωματιανός βέβαιοι 

δικαιοφύλαξ βέβαιοι Ιωάννης ξιφίας βέβαιοι 

δ λογοθέτης Ιάκωβος πάγκαλλος Τζώρτζης Κουμπαροΰτσος βέβαιοι 

βέβαιοι ας μην ήναι με την θέ- 

λησιν τοΰ κοινοΰ 
δημητράκης Ρώτας βεβαιοί 

Άφιέρωσις βιβλίων. 

«Ζηλωτά τά καλά! και θεώ προσφιλή και άνθρώποις αρεστά και 
μάλισθ' δταν άνά προς ιερά. και θεία συντείνοντα διδάγματα μαθημά- 
των και λόγων και μουσών στολισμόν. Ένθεος κάγώ ως φιλόπατρις 
ένορών τον της Πατρίδος πόθον έν ταύτη τη καλή και άγαθη έποχη 
προς άνέγερσιν και άποκατάστασιν σταθεράν της ελληνικής σχολής 
και άγαθάς έχων ελπίδας εις αύξησιν προβαίνουσαν έπι τοΰ μέλλον- 



Εκκλησία, μοναστήρια, γράμματα 203 

τος ταύτην τήν καλήν αρχήν και οννεργεΐοθαι τα της διδασκαλίας 
των μαθημάτων δια συστήσεως άνεξαλείπτου διδασκάλων, έπεύχομαι 
διαιωνίζων αυτήν, καΐ είς ενδειξιν τοΰ ζήλου μου και καλήν άπαρχήν, 
προς μίμησιν καΐ άλλων βελτιωτέρων, έμου προσφέρω δώρον προικο- 
δοτικόν και αφιέρωμα αίώνιον δια μνημόσυνόν μου, είς τήν βιβλιοθή- 
κην ταύτην της ελληνικής σχολής τα παρόντα ευρισκόμενα μοι 
βιβλία* ήτοι εν λεξικόν του γεωργίου, ενα σκριβέλιον, τεσσάρας 
τόμους τής εγκυκλοπαίδειας, δύω τόμους τοΰ Ξενοφώντος, δύω γραμ- 
ματικάς τοΰ Ματθαίου, μίαν γραμματικήν του κατιφόρου, μίαν βισσα- 
ρίωνος, έναν τόμον Γρηγορίου τοΰ θεολόγου τα άπαντα, εν εύαγγέλιον 
έξηγητόν εις άπλήν φράσιν, μίαν ίεράν κατίχησιν, μίαν άποθήκην 
των παίδων, έναν τόμον ιστορικόν τοΰ πολέμου, μίαν όρθόδοξον όμο- 
λογίαν, όπερ οι κατά καιρόν επίτροποι τής σχολής διαφυλάττοντες 
άλληλοδιαδόχως, έγχειριζέτωσαν εις τους κατά καιρόν διδασκάλους 
δπως εχωσιν αυτά εν χρήσει προς διδασκαλίαν των μαθητών, υπό 
άράν και καταδίκην αιωνίου κολάσεως, δντος οιουδήποτε τοΰ βου- 
λευσομένου ίεροσυλήσαι αυτά, ή άφαιρέσαι τι εξ αυτών. Διό και έγέ- 
νετο το παρόν μου ένυπόγραφον άφιερωτικόν βεβαιωθέν ταΐς τιμίαις 
ύπογραφαϊς τών ευγενών αρχόντων και επιτρόπων τής ελληνικής 
σχολής και τή επιβεβαιώσει τοΰ πανιερωτάτου ημών αύθέντου και 
Δεσπότου Κυρίου Κυρίου νικοδήμου, επί παρουσία και τοΰ ήδη σχο- 
λαρχοΰντος σοφολογιωτάτου διδασκάλου, κυρ Έπιφανίου και έχέτω 
το κΰρος και τήν άσφάλειαν. 1814 Όκτωβρίου 3 εν νήσω Κέα. λογοθέ- 
της Ιάκωβος πάγκαλος και επίτροπος ταύτης τής σχολής βεβαιοΐ.» 

§ 259. Έ αύστηρότης τών διδασκάλων κατ' εκείνους τους χρό- 
νους υπερέβαινε τά δρια τοΰ μετρίου. Αι έπιβαλλόμεναι τιμωρίαι είς 
τον αμελή μαθητήν ήτο κάθειρξις, εως ου μάθη το μάθημα. Είς τον 
άτακτον ραβδισμοί επί τών χειρών ή επί τών οπισθίων κρατουμένου 
τοΰ τιμωρηθησομένου υπό ετέρου μαθητοΰ ισχυρότερου επί τών νώτων 
αύτοΰ (καβάλλα) και δυναμένου να κρατή τον ραβδιζόμενον. Εις τον 
κακοήθη, μουτζούρωμα, γονάτισμα έφ' υψηλοΰ μέρους, επί παρα- 
θύρου π. χ., δια να είναι ορατός είς δλους, βέργα ή βίτσα είς το στόμα, 
κρατούμενη οριζοντίως δια τών οδόντων και ϋψωσις τών χειρών. 
Υπέρτατη τών τιμωριών ήτο ό φάλαγγας, συνιστάμενος είς ξύλον 
ευθύ, είς τά άκρα τοΰ οποίου ήτό προσδεδεμένον σχοινίον. Ό τιμωρη- 
θησόμενος μαθητής έξηπλοΰτο χαμαί ύπτιος και οι πόδες του έτίθεντο 
μεταξύ τοΰ ξύλου και τοΰ σχοινιού. "Επειτα περιεστρέφετο το ξύλον> 
το δε σχοινίο
10. 
Άϊ μου Γιώργη, βοήθα μου, μά κούνιε και συ το ποδαράκι σου. 

' Ακόμη δεν τον είδαμε και Γιάννη τον έγράψαμε. 



222 Ή νεωτέρα Κέως 

12. 
Ακόμη δεν εσκασεν από τ' αυγό, και . . . 

13. 
"Ακουε και μή μιλείς να περνάς καλόν καιρόν. 

14. 
"Ακουε σκάφη κι ανέβαινε προζύμι. 

15. 
"Αλλα μελέτα ό ζευγάς κι άλλα μελετούν τα βώδιά του. 

16. 
"Αλλα τα μάτια του λα(γ)ου κι άλλα της κουκουβάγιας. 

17. 
"Αλλαξε ο Μανωλιώς κι Ιβαλε τα ροΰχα του άλλοιώς. 

18. 

"Αλλα των άλλων. 

19. 
"Αλλα στα χείλη κι άλλα στην καρδιά. 

20. 

"Αλλος έχει τ' όνομα κι άλλος έχει την χάρι. 

21. 
"Αλλος το κοντό του κι άλλος το μακρύ του. 

22. 
Άλλου τα κακαρίσματα κι άλλου γέννα ή κόττα. 

23. 
Άλλου το όνειρο κι άλλου το θαύμα. 

24. 
Άλλου ο καλόγερος κι άλλου τά ράσα του. 

"Αλλοι σκάβουν και κλαδεύουν, 
κι' άλλοι τραγουδούν και πίνουν. 

Άλί που τό χει ή κούτρα του νά κατεβάζη ψείρες. 

27. 
Άλλονοΰ παπά βαγγέλιο. 

Άλί που δεν έχει νύχια νά ξυστή 
και περιμένει νά τόν ξύσουν άλλοι. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 223 

29. 

Άλί στον δυνατό, δταν τον πιάσουν δυο σπασμένοι. 

30. 

Άλλου να τα πουλάς. 

31. 
αμπέλια άτρύγητα κι αμπέλια τρυγημένα. 

32. 

"Αμε κάθου γύρευε κι άλοίμονο καρτερεί. 

55. 

"Αν δεν βρέχη, στάζει. 

34. 
"Αν εχης τύχη, διάβαινε και ροιζικό καρτερεί. 

35. 
Άνεμομαζόματα, άνεμοσκορπίσματα. 

36. 
"Αν δεν ευρης τα χειρότερα, δε θυμάσαι τα καλύτερα. 

. 37. 
"Αν δεν εχης χίρο, αγόρασε. 

38. 
Ανάρια ανάρια το φιλί νάχη και νοστιμάδα. 

39. 
"Αν είσαι και παπάς, με την αράδα σου θα πάς. 

40. 
"Αν έπεσαν τά σκουλαρίκια, οι τρύπες έμειναν. 

41. 
"Αντρα θέλω, τώρα θέλω. 

42. 
\4ν με ξαναϊδης, γράψεμε Καραμπουρνιώτη. 

"Ανθρωπος αγράμματος, ξύλον άπελέκητον. 

"Αν καινούργιους φίλους πιάσης, 
τους παλιούς μη τους ξεχάσης. 

45. 
"Αν θα το δείρης τ' αρχοντόπουλο, δεΐρ'το. 

ί6. 
"Αν δεν σε ήξερα, κυρά θάλασσα, ήθελα σε περάσει κολυμβώντας. 



224 Ή νεωτέρα Κέως 

47. 

"Αν άκουεν ό θεός των κοράκων, θά ψοφούσαν δλοι οι γαϊδάροι. 

48. 
"Αν δέν έτέργιαζαν, δεν έσυμπεθέριαζαν. 

49. 
"Ανεμος τ" άνεμου και του καπνού. 

"Αν έθύμωσε, ας πιη ξίδι. 

51. 
"Αν κάμης καλά παιδία, τί τά θέλεις τά καλά. 

52. 
Ανύπανδρος προξενητής για λόγου του γυρεύει. 

55. 
"Αν φταίω εγώ, νά καη ή ρόκα μου, 
κι άν φταίη ό άντρας μου νά καή τ' αντί '. 

54. 
Άπό αγκάθι βγαίνει ρόδο κι άπό ρόδο βγαίνει αγκάθι. 

55. 
Απάνω στην χαρά κι ό χαρατζής. 

56. 
Άπ' εξω κούκλα κι άπό μέσα πανούκλα. 

57. 
Άπ' εξω μπέλλα μπέλλα κι άπό μέσα κατσιβέλλα. 

58. 
Απελπισμένο καράβι σε αίλουρο λιμάνι. 

59. 
Άπό δήμαρχος κλητήρας. 

60. 
'Απ' Αντώνη κάνεις ξύλο κι άπό πλάτανο Μανώλη, 
μά αν πης και γιά τό Γιάννη, δ τι ξύλο κόψεις κάνει. 

61. 
Άπλων* ώς έκεΐ, πού φθάν' ή κατζουρίδα σου. 

62. 
'Από Αύγουστο χειμώνα κι άπό Μάρτη καλοκαίρι. 

1 Αντί λέγεται τό ξύλον της κρεβαταρ-.ας, όπου τυλίσσβται τό στημόνι. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 225 

63. 
Άπό κακό χρεωφειλέτη και ενα σάκκο άχυρα. 

64. 

Άπό μικρό κι' από ζουρλό μαθαίνεις τήν αλήθεια. 

65. 
Άπό πίττα πού δεν τρως τί σε μέλλει κι' αν καή. 

66. 
Άπό σιγανό ποτάμι αλάργα τα ρούχα σου. 

67. 
"Αρρητα θέματα κουκκιά μαγειρεμένα. 

68. 
"Αρα μάρα και κατάρα. 

69. 
'Άρες μάρες κουκουνάρες. 

70. 
Αρβανίτη κάνεις φίλο, κράτει και κομμάτι ξύλο. 

. 72. 

"Αρπαξε να φας και κλέψε νάχης. 

72. 
Αϋριο θέ να το δείξη, 
τίνος μάννα θέ να λείψη 1 . 

73. 

Άς με λεν Βοεβοδίνα κι' ας ψοφώ άπό τήν πείνα. 

74. 
Άς δένη ό κόμπος και άς λέη ό κόσμος. 

75. 
"Ασπρος ήλιος μαύρη ζέστη. 

76. 
Αύτοΰ πού είσαι ήμουνε 
κι' εδώ που είμαι θά ρθης. 

77. 
Βαλαν τον τρελλό να βγάλη το φίδι άπό τήν τρυπά. 

78. 

Βάλ του ρίγανη. 



1 Ή παροιμία αύτη λέγεται έχουσα τήν αρχήν της έκ της έριδος των δύο 
πενθερών, των μητέρων έκατέρου των συζύγων. 

Ι. Ν. Τυλλα — Ιστορία της νήσου Κελς 15 



226 Ή νεωτέρα Κέως 

79. 
Βασιλική διαταγή και τά σκυλιά δεμένα. 

80. 
Βασιλικός κι' αν μαραθη, τήν μυρωδιά την έχει. 

81. 
Βάρδα να μή σε σκουντουλίση. 

82. 
Ι Βάρδα να μή στάξη ή ούρα τοΰ γαϊδάρου στο πηγάδι. 

83. 
Βγήκεν ή πομπή στή διάβα και περγέλα τους διαβάτας. 

84. 
Βάστα καϋμένη ήγούμενα. 

85. 
Βγαίνει ξύγκι από τήν μυΐα. 

86. 
Βοήθα με, καϋμένε φτωχέ, να μήν σου μοιάσω. 

87. 
Βαφτίζω και μυρώνω, άρα ζήση και δέν ζήση. 

88. 
Βήχα και συνάχι χαράς τόνε πού τά χει. 

89. 
Βρωμά μπαρούτι. 

90. 

Βρωμά 6 Όβριός, βρωμοΟν και τά καλά του. 

91. 
Βουνό μέ βουνό δε σμίγει. 

92. 

Γάιδαρος ακάλεστος στό γάμο τί γυρεύει; 

93. 
Γάμος χωρίς παιχνίδια, φάβα χωρίς κρομμύδια. 

94. 
Γέλα με να σε γελώ να περνούμε τόν καιρό. 

95. 
Γελά κι δ νοικοκύρης. 

96. 
Γιά σου Γιάννη* κουκκιά σπέρνω. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 227 

91. 

Γέρο βοργιά αρμενίζε και νότο παλληκάρι. 

98. 
Για χατήρι τοΰ βασιλικού πίνει ή γλάστρα το νερό. 

,9.9. 
Γέμισε την παραδαρμένη σου. 

200. 
Γι' αυτό έκαψα την κάππα μου να μη μέ τρών' ο! ψύλλοι. 

702. 
Γιάννης κερνά, Γιάννης πίνει. 

702. 
Γραμματικός έμάθαινε και νταουλτζής έβγήκε. 

103. 

Γλιστρά σαν τό χέλι. 

104, 

Γύρω γύρω τό νησί και πάντα δώ ι . 

105. 

Δάσκαλε, πού δίδασκες και νόμο δέν έκράτεις. 

200. 
Δανείζου καλοπλήρωνε και πάλι ξαναζητά. 

107. 
Δανεικά κι αγύριστα 

108. 

Δείξε μας τη ράχη σου. 

20£. 

Δέκα [ίέτρ<χ κι' ενα κόβε. 

220. 
Δέν έχει στον ήλιο μοίρα. 

111. 
Δέν έχει πίσσα και παράδεισο. 



1 Πλοΐον κατέφυγεν Ινεκα τρικυμίας είς τόν δρμον Καστρί. Μή δυναμένου 
ν' αναχώρηση ένεκα εναντίων άνεμων, οί ναΰται προσήλθον είς τό μοναστήριον 
καΐ παρεκάλεσαν τους καλογήρους να κάμωσι παράκλησιν, όπως γίνη καιρός 
ν' άναχωρήσωσιν. Οί καλόγηροι, δια να εξακολουθώ ή παράκλησις και πληρώνων- 
ται, &δέοντο ως Ιξής. « Παναγία μου από τό Καστρί, άϊ μου Γιάννη από τό μακρύ, 
γύρω γύρω τό νησί και πάντα δώ >. Έννοήσαντες οί ναΰται δτι τουχο ήτο κατάρα 
καί ουχί ευχή. εξυλοκόπησαν τους καλογήρους. 



228 Ή νεωτέρα Κέως 

112. 
Δέν είμαι ζηλιάρης, άλλα παραπονιάρης. 

113. 

Δεν λείπει δ Μάρτης από την σαρακοστή. 

Δεν φτάνει όπου σκουντουφλας, άλλα σοΰ λεν και τύφλα. 

Δεν βγαίνει το παννί καβάδι ι . 

116. 

Δεν δρώνει τ' αυτί του. 

727. 

Δίπλα φεγγάρι, ορθός γεμιτζής. 

118. 
Δός μου, κυρά, τον άντρα σου και κράτει συ τον κόπανο. 

///λ 
Δυο γάιδαροι μάλωναν σε ξένο αχυρώνα. 

120. 
Δυο γαϊδάρων άχυρα δεν ξέρει νά μοιράση. 

Δυο κεφάλια σε μιά σκούφια (δεν χωρούν. 

122. 
Δυο ποδάρια σ' ενα παπούτσι. 

123. 
Δ(7> σε θέλω, κάβουρα, νά πηδάς στα κάρβουνα. 

121. 
Έβαλε το νερό στ' αυλάκι. 

125. 

Έδώ καράβια πνίγονται και σεις, βαρκοϋλες μου, πάτε. 

126. 
Ειπεν 6 γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα. 

227. 
Είπα, ξείπα, χέζω την παρόλα μου. 



' Δέν βγαίνει εις τό μέτρον' ή μεταφορά εκ των υφαινομένων παννίων, δτε αί 
κλωσταί τοΰ στημονίου ε*ίτε εκ λάθους εϊτε εξ ελλείψεως Ικανού νήματος δέν πλη- 
ροΟσιν δλον τό κτένι, άλλα μένει κενόν, δτε κακώς υφαίνεται το παννί. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 229 

128. 
"Εκαμε μια τρυπά στο νερό. 

129. 
"Εκαμε κ' ή νιάδα στάρι 

130. 

Εκατό ξυλιές σε ξένη ράχη. 

7,7/. 
"Ελα. παπποΰ μου, να σοΰ μάθω τα προγονικά σου. 

252. 
' Ελάτε σεις οί φρόνιμοι να φάτε τοΰ τρελλου το Ιχει. 

"Ελειψε ο γάτος και χορεύουν τα ποντίκια. 

134. 
"Εμαθε γυμνός και ντρέπεται ντυμένος. 

135. 
"Ενας Θεός το ξέρει (τί τραβώ). 

,136. 
"Ενας τρελλός ρίχνει μια πέτρα στο γιαλό, 
χίλιοι φρόνιμοι δεν μπορούν να την βγάλουν. 

13 7. 
Έμπάτε, σκύλοι, αλέστε κι αλεστικά μη δόστε. 

138. 
"Ενα σμπάρο δυο τρυγόνια. 

139. , 

Έπέρασα του λυχναριοΰ τα πάθη. 

140. 
"Επιασε τη γάτα από την ουρά. 

141. 
Έπιάστηκε στη φάκα σαν το ποντικό. 

142. 
Έφαγ' ό αμαρτωλός και κρύωσε. 

143. 

"Εφαγε την χυλόπιττα. 

144. 
"Εφθασε τό μαχαίρι στο κόκκαλο. 

145. 
"Εφθασε τό κτένι στο κόμπο. 



230 Ή νεωτέρα Κέως 

146. 
"Εχασε τ' αυγά καΐ τό καλάθι. 

147. 
"Εχ' 6 καιρός γυρίσματα. 

148. 

"Εχω ράμματα για τή γούνα σου. 

149. 
Ζήσε, μαΰρε μου ι , να φας τριφύλλι και τόν Αύγουστο σταφύλι. 

150. 
Ή άκάματρα κ' ή τρελλή έχουν την τύχη την καλή. 

151. 

Ή αλήθεια είναι μαλώτρα. 

152. 
Ή αλεπού χεν αργατιά και κείνη σταχολόγα. 

2ό5. 
Ή γλώσσα κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει. 

704. 
Ή δυο πέτρες του μύλου κάνουν τ' αλεύρι. 

155. 
"Ητανε στραβό τό κλήμα, τό φάγε και ό γάιδαρος. 

156. 

"Ηθελες τα κ' έπαθες τα. 

15 7. 
"Η θ' άγιάση ή θά ξεπαγιάση. 

158. 
Ή κοιλιά του παίζει λύρα. 

159. 
Ήλθαν τ' άγρια νά διώξουν τα ήμερα. 

160. 
Ή μικρός μικρός παντρέψου ή μικρός καλογερέψου. 

161. 
Ή καλή μέρα άπό τό πρωί" φαίνεται. 

162. 
"Η παπάς παπάς ή ζευγάς ζευγάς. 

1 "Ονομα βοόζ, τό θηλυκόν Μαυρίτσα. "Ονόματα βοών είσι και τά Βρακούλης, 
Άφρομήτης, Γαϊτάνης, Κόκκινης, Μελίσσν,ς. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 231 

163. 

"Ηλιος και $ρογ$ι πού παντρεύοντ' οι πτωχοί. 

164. 
Ή νύκτα επίαγ,οπο γέννα και• ή αυγή μητροπολίτη. 

165. 
Ή όρνιθα σκαλίζοντας σκαλίζοντας βγάνει τό μάτι της. 

/6'6\ 
Ή τιμή τιμή δεν έχει και χαρά 'ς τον πού τήν έχει. 

167. 
Ή παλιά κότα έχει τό ζουμί. 

Ζ6*8. 
Ή παλιά μας τέχνη κόσκινα. 

169. 
Ηυρεν ό Φίλιππος τον Ναθαναήλ. 

170. 
Ή σκύλλα από τή βιάση τηι κάνει τα κουλούκια τυφλά. 

171. 
Ηύρε τό μάοτορά του. 

172. 
Ηύρε ή γ,ορψΎΐ τον πάτο. 

/Γ* 
Θέλει και το ψωμί γερό και το σκύλο χορτάτο. 

274. 
Θέλεις δέ θέλεις, γάιδαρε, πιέ νερό. 

175. 
Θέ μου, μή δώσης του φτωχοΰ πόρτα και παραθύρι 
(και πάπλωμα να σκεπαστή και πάρει το και φύγει). 

176. 
Θεωρία επισκόπου και καρδία μυλωνά. 

177. 
Θώριε με να σε θωρώ να περνούμε τον καιρό. 

178. 

Ιδού ή Ρόδος, £δού και τό πήδημα. 

179. 

Καθαρός ουρανός αστραπές δεν φοβάται. 



232 Ή νεωτέρα Κέως 

180. 
Κάθε μπόδιο για καλό. 

181. 
Κάθε πέρυσι καλλίτερο. 

182. 
Κάθε κατεργάρης στο πάγκο του. 

2<§5. 
Καθώς μοΰ παίζεις, χορεύω. 

254. 
Καθώς μάρτυρα ή φλάσκα, μήτε φέτος Λαμπρή μήτε του χρόνου 
Πάσχα. 

285. 
Κάθε πράγμα στον καιρό του και ό κολιός τον Αύγουστο. 

Ζ80. 

Κάθε θαύμα τρεις ημέρες. 

287. 
Καλά ειν' τα φαρδομάνικα, μα τάχουν οι δεσποτάδες. 

288. 
Καλόμαθε ή γριά στά σύκα. 
κι' δλη μέρα τ' άνεζήτα. 

28,9. 
Κάλλια νά βγη το μάτι σου παρά το δνομά σου. 

2,96». 
Κάλλια πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτερεί. 

2.92. 
Κάλλια πέντε κάρβουνα παρά χίλια πρόβατα. 

192. 
Κάλλια γαϊδουρόδενε παρά γαϊδαρογύρευε. 

193. 

Καινούργιο κοσκινάκι μου, και που νά σε κρεμάσω. 

Καλομελετά κ' έρχεται. 

195. 

Και παπάς έγινες Κ (άστα : 
έτσι το φέρε ή κατάρα. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 233 

196. 

Και με τά εκατό στή φυλακή και με τα χίλια μέσα. 

197. 
Κάποιου χάριζαν γάιδαρο και κείνος τον έψαχνε στα δόντια. 

198. 
Και μπρος ποτάμι και πίσω (5έμα. 

199. 
Κατά τά σκατά και το φτυάρι. 

20 0. 
Κατά φωνή κι 6 γάιδαρος. 

201. 

Κατά το Μαστρογιάννη και τά κοπέλλια του. 

202. 
Κακός πζρ'ώρο\χος. 

203. 

Και συ κακός χειρόβολος και γώ κακό δεμάτι. 

204. 
.Κάμε τό καλό και ρίχτο στο γιαλό. 

205. 
Κατά τά ρούχα μοιράζει ό Θεός τό χρυο. 

206. 
Κοντά στά ξερά καίονται και τά χλωρά. 

207. 
Κόρακας %οράχου μάτι δεν βγάζει. 

208. 
Κολιός με κολιό από να βαρέλι. 

209. 
Κράτει, ^ερο, κράτει. 

210. 
Λαγός πιπέρι έτριβε κακό της κεφαλής του. 

211. 
Λάκκον έχει ή φάβα. 

212. 
Λόγια της καραβάνας. 

213. 
Μάζωνε κι ας είν 1 και ρώγες. 



2Η4 Ή νεωτέρα Κέως 

214. 

Μάτια, πού δεν θωριοϋνται, γλήγορα λησμονιούνται. 

215. 
Μεγάλη μπουκιά φάε, μεγάλο λόγο μη πης. 

276\ 
Μακρύ ά μαλλιά και λίγη γνώσι. 

217. 
Με τά χείλη πού χω σε φιλώ. 

218. 
Μεγάλο καράβι μεγάλη φουρτούνα. 

219. 
Με ξένα κόλυβα δέν μνημονεύουν. 

220. 
Με πορδές δε βάφουνε κουκκούλια. 

221. 
Με τόν ή'λιο τά βγάζομε, με τον ή'λιο τά μπάζομε* τί έχουν και 
ψοφούνε. 

222. 

Με τό καλύτερο σου φάε, πιέ και νηστικός κοιμήσου. 

223. 
Με τό νου πλουταίν' ή κόρη, με τον ύπνο ή άκαμάτρα. 

224. 
Μήτε κρύο μου κάνει μήτε ζέστη. 

22.7. 
Μήτε τό διάβολο ν' απάντησης μήτε τό σταυρό σου να κάνης. 

22(1. 
Μια του φίλου, δυο τοϋ φίλου, τρεΤς και την κακή του μέρα. 

227. 

Μιλημένα τιμημένα. 

228. 

Μικρού παιδιού κι αγίου μη τάξης. 

229. 

Μήνα, πού δέν έχει ρω, βάλε στο κρασί νερό. 

Μ' δποιο δάσκαλο καθίσης τέτοια γράμματα θά μάθης. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 235 

231. 

Μπάτε, σκύλος αλέστε και αλεστικά μή δόστε. 

232. 

Μεροδούλι, μεροφάΐ'. 

233. 
Ν' άκουεν ό θεός των κοράκων, θα ψοφούσαν δλοι οί γαϊδάροι. 

234. 
Να κάμη ό Μάρτης δι>ό νερά κι Απρίλης άλλο ενα, 
χαρά σ' εκείνο τό ζευγά πού χει πολλά σπαρμένα 

Να δης κουλούρες γυριστές ή πίττες σάν αλώνια. 

235. 
Να κλαιν οί χήρες, μα νά κλαιν κι' οί παντρεμένες. 

236. 

Νά σοΰ δείξω πόσα απίδια βάν' δ σάκκος. 

257. 
Νηστεύει 6 δούλος του θεοΰ, γιατί ψωμί δέν έχει. 

238. 
Νίψου κι' άποφάγαμε. 

239. 
Ξένο ψωμί δικό σου μαχαίρι. 

240. 
Ξέρ' ό βλάχος ποιο ναι τό σφουγγάτο. 

241. 
Ξύλα κούτσουρα δαυλιά καϊμένα. 

242. 
Ό Εβραίος, δταν μουφλουζέψη, τα παλιά τευτέρια ψάχνει. 

243. 
Ό καλός καλό δέν έχει. 

244. 
Ό έ'νας λούζει κι' δ άλλος χτενίζει. 

245. 
Ό βρεμένος τη βροχή δέν την φοβάται. 

246. 
Ό κόσμος τό έχει τούμπανο (ή πούμπλικο) και μεΐς κρυφό καμάρι. 



236 Ή νεωτέρα Κέως 

247. 
Ό καιρός πουλεΐ τά ξύλα κι ο χειμώνας τ' αγοράζει. 

248. 
Ό κλέφτης το γεβέτισμα για πανηγύρι τό χει. 

24.9. 
Ό κλέφτης και δ ψεύτης τον πρώτον χρόνον περνούν. 

250. 
Ό καυγάς για τό πάπλωμα. 

251. 

"Ολα τά χει ή Ζαφειρίτσα, μόν' 6 φερετζές της λείπει. 

252. 
"Ολα του γάμου δύσκολα κι' ή νύφη γκαστρωμένη. 

253. 
"Ολη μου ή έννοια τ' άντρός μου ό θάνατος. 

254. 
Ό λόγος σου με χόρτασε και τό ψωμί σου φά το. 

25 5. 
"Ολοι οι Χιώτες ειν' λολοί. ποιος όλί-γο ποιος πολύ. 

250. 

"Ολοι οι γύφτοι μια γενιά. 

25 7. 
Ό λύκος στην άνεμοζάλη χαίρεται. 

258. 

Ό λύκος κι αν έγέρασε κι άλλαξε τό μαλλί του 
μήτε τη γνώμη του άλλαξε μήτε την κεφαλή του. 

259. 

"Ομοιος 'ς τον όμοιο και ή κοπριά 'ς τά λάχανα. 

260. 

"Οποιος βιάζεται, σκοντάφτει. 

261. 
"Οποιος δεν μπορεί νά δείρη τό γάιδαρο, δέρνει το σαμάρι. 

262. 
"Οποιος έχει πολύ πιπέρι, βάζει και στα λάχανα. 

26*5. 
"Οποιος έχει τά γένεια, έχει και τά χτένια. 



Προλήψεις, δεισιδαιμονίας παροιμίαι 237 

264. 

"Οποιος δεν θέλει νά ζύμωση, πέντε μέρες κοσκινίζει. 

265. 
"Οποιος λυπάται το καρφί, χάνει το πέταλο. 

266. 
"Οποιος θέλει νά μισέψω, στην ακρογιαλιά καθίζει. 

267. 
"Οποιος κατηγορεί το σπίτι του, πέφτει και τον πλακώνει. 

268. 
"Οποιος καθίση με στραβό, γρήγορ" άληθωρίζει. 

269. 
"Οποιος ειν' απέξω άπ' το χορό, πολλά τραγούδια ξέρει. 

270. 
"Οποιος κρυφοπαντρεύεται, φανερά μπομπεύεται. 

271. 
"Οποιος περπατεΤ μυρίζει, κ: δποιος κάθεται βρωμίζει. 

272. 
"Οποιος φυλάει τα ρούχα του, έχει τά μισά. 

273. 
"Οποιος ρωτά, ποτέ δεν χάνει. 

274. 
"Οπου κράζουν πολλοί πετεινοί, αργεί νά ξημερώση . 

275. 
"Οπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος. 

276'. 
"Οπου καη στην αλευριά, φυσά και το τυρόγαλο. 

277, 
"Οποιος γεννηθή στη φυλακή, τη φυλακή θυμάται. 

278. 
"Οπου στραβός κι δπου κουτσός στον αϊ Παντελεήμονα. 

279. 
"Οπου μπαίνει ό ήλιος, δεν μπαίνει ό γιατρός. 

280. 
"Οπου τάβλα και μανδήλι, δέξου τον τον κυρ Βασίλη. 



238 Ή νεωτέρα Κέως 

281. 
"Οπου φτωχ λιναριού, τό όποιον δεν άπελύμαναν. Επιστημονι- 
κώς είναι άποδεδειγμένον σήμερον δτι ή μόλυνσις και ή έξάπλωσις 
της πανώλους είς έπιδημίαν γίνεται δια των ποντικών, οΓτινες είναι 
οί κατ' εξοχήν φορείς του μολύσματος. Τό κακόν δμως προελήφθη με 
άπώλειαν μόνον 50 ανθρώπων, αποθανόντων κατά τήν νέαν ταύτην 
έμφάνισιν της νόσου. 

§ 299. Τό άκόλουθον ϊτος 1825 είς τήν νήσον Εδβοιαν υπήρχε 
τό αυτό νόσημα. Φεύγων ό στρατηγός Νικόλαος Κριεζώτης μετά τής 
οικογενείας του και τών συγγενών του ήλθεν είς Κέω, Γνα σωθή. Οί 
Κείοι ύπεδέχθτ^σαν αυτόν μετά τών προαΎ]γ.θΌα6)ν είς τήν θέσιν του 
τιμών, άλλα τω υπέδειξαν δτι μόλις άνακύψαντες εκ της επαράτου 
νόσου δεν δύνανται νά δεχθώσιν είς τόν τόπον των τους ίργομενους 
άπό μεμολυσμένων μερών άνευ λοιμοκαθάρσεως. "Ως τόπον δε κατάλ- 
ληλον προς κάθαρσιν θεωρουσι τόν ά'γιον Νικόλαον παρά τήν εΐσοδον 
του λιμένος, δπου νυν ό Φάρος, υποσχόμενοι πάσαν περιποίησιν. 
Άλλ' ό Κριεζώτης προέβαλλε φόβους, μήπως οί Τούρκοι μαθόντες 
τήν άπομόνωσιν της οίκογενείας του έκεΐ έπιδράμωσι και αίχμαλωτί- 
σωσιν αυτήν. Τούτου ένεκα άπήτει νά κατοίκηση ή οίκογένειά του εν 
τη πόλει, Οί Κεΐοι προσεφέρθησαν να παραχωρήσωσιν αύτω οίανδή- 
ποτε εκλέξει θέσιν έκτος της πόλεως, άλλ' ό Κριεζώτης μή αποδε- 
χθείς τήν πρότασιν άνεχώρησε. Μεταβάς είς Κάρυστον έθαψε δύο 



Νέα ήως 255 

μέλη της οικογενείας του. Μένεα πνέων έπεφυλάσσετο να έκχυση τήν 
δργήν του κατά των Κείων. Ή κατάλληλος περίστασις Ιδόθη. Κατά 
το έτος 1825 οί στρατηγοί Χατζημιχάλης Άργυροκαστρίτης, Νικό- 
λαος Κριεζώτης, Βάσσος Μαυροβουνιώτης και Σταυρός Λιακόπουλος 
απεφάσισαν άνευ της συγκαταθέσεως τής Κυβερνήσεως τήν έκστρα- 
τείαν εις τα παράλια τής Αιγύπτου και Συρίας, ϊσως Γνα έπαναστα- 
τήσωσι τους κατοίκους του δρους Λιβάνου εις αντιπερισπασμών του 
Ίμπραχήμ. Τόπος συγκεντρώσεως ώρίσθη ή Κέως. Είς ταύτην έλι- 
μενίσθησαν 18 καράβια Σπετσιώτικα και έστρατοπέδευσαν 2,0(Χ) 
περίπου Λιάπηδες ι . 

Αρχιστράτηγος έχων και το βάρος των εξόδων ήτο ό Χατζημι- 
χάλης Άργυροκαστρίτης. Κατά τήν τότε επικρατούσαν συνήθειαν οί 
άτακτοι στρατιώται (Λιάπηδες) διενεμήθησαν είς τάς οικογενείας, αί 
όποΐαι ώφειλον να διατρέφωσιν αυτούς. Οί σύγχρονοι Κείοι διηγούν- 
ται δτι οί Λιάπηδες έδειραν, ήτίμασαν, εθυσαν και απώλεσαν ουδέ 
όρνις μία διεσώθη ουδέ δένδρον, και αύτάς τάς στέγας των οικιών 
είς καύσιμον ΰλην μετεχειρίσθησαν. Έμηχανεύοντο διαφόρους τρό- 
πους και επινοήματα σατανικά, δπως εϋρωσιν αφορμών νά κακοποιή- 
σωσιν. Ήρώτων π. χ. εάν υπάρχη μέλι και σησάμιον εν τη οίκία και 
εΐς τήν άπάντησιν δτι υπήρχε, διετάσσετο ό οίκο-χάρης νά άλείψη 
σοΌ^λαν διά του μέλιτος, νά έπιπάση σησάμιον και νά ψήση αυτό 
περιστρέφων τήν σοΟβλαν έπι πυράς. "Απλούν μειδίαμα διά τήν 
γελοιότητα τοΰ πράγματος ή παρατήρησίς τις διά τήν τόσον άνόητον 
άπαίτησιν -ηρχουν νά προκαλέσωσι δαρμούς και μώλωπας. 'Έθετον 
φλάσκαν οίνου εν ερημική όδω επί τοίχου, ώστε νά είναι καταφανής, 
και κρυπτόμενοι παρεμόνευον ό διαβάτης, δστις ήθελε τολμήσει νά 
πλγ|σιάση αυτήν άπορων, «πόθεν φλάσκα εν τη έρήμω», πολλω δέ 
μάλλον νά τήν πιάση και διακίνηση γ.α%6ρίζετο και εζερετο ανη- 
λεώς. Αί ζημίαι υπήρξαν άνοπολόγιστοι. Αναφορά των Κείο)ν προς 
τήν Κυβέρνησιν διαλαμβάνει δτι τους έζημίωσαν οί στρατιώται αυτοί 
γρόσια 1 ,232,870, δτι δεν έχουσι πλέον νά σπείρωσιν ούτε εν στρέμμα 
γης, δτι κατέσφαξαν τους βόας των, δεν άφήκαν κανέν είδος ζώου, 
έγύμνωσαν τά εργαστήρια των, ήρπασαν τά ενδύματα των και σκεύη 
των, τά οποία έπώλουν είς άλλους τόπους ή ξένους, έκρήμνιζον και 
τάς οίκίας των και τάς £καιον, έκαψαν τά έλαιόδενδρά των δλα, εκαιον 
Ιλαιον και έχυνον είς τά στήθη των διά νά μαρτυρήσωσι ποϋ είχον 

1 Σπηλιάδου Άπομν. τόμ. Β' σ. 512. 



256 Ή νεωτέρα Κέως 

κρυμμένα τα γρόσια και άλλα άσεμνα, τα όποια χάριν αιδοϋς παρα- 
λείπομεν. Εικόνα της συμπεριφοράς και των ενεργειών των Λιάπηδων 
παρέχει ή χαρακτηριστική φράσις «έσπειραν αλάτι», δια της οποίας 
συνοψίζουσι την δράσίν των οι ομιλούντες περί αυτών γεροντότεροι 
Κείοι. Ή διοικητική επιτροπή απεφάσισε νά μεσεγγυηθώσιν όσα είχον 
να λαμβάνωσιν οι άδικήσαντες άπό το έθνος και νά άποζημιωθώσι 
και νά ίκανοποιηθώσιν οι αδικημένοι, άλλ' δστις έπαθε, έπαθε και 
ού^ίποτε θά ίκανοποιηθή ή θά άποζημιωθή '. Ή ελληνική κυβέρνη- 
σις δέν είχε τήν δύναμιν νά τιμωρήση το έγκλημα και νά περιστείλη 
τήν κακίαν, άλλ' ίνα ώμεν δίκαιοι, ούτε αυτοί οι αρχηγοί ήδύναντο 
νά περιστέλλωσι τάς καταχρήσεις, εις ας έξώκελλον οι άτακτοι στρα- 
τιώται διά τε τήν ελλειψιν πόρων και τήν μή ΰπαρξιν εννόμου τάξεως. 
Πράγματι τούτου ένεκα ανάγκη νά είμεθα επιεικείς περί τάς κρίσεις 
ημών και προς τους ανθρώπους των χρλους (Μυλοπόταμον), διά των υδάτων της οποίας άλέθου- 
σιν οι υδρόμυλοι. Εις Βουρκάρι ή πηγή του Βρωμονέρου άγ^ονος. Εις 
Βάτου τρεις αέναοι κρουνοί. Εις το ρεύμα των Βρισσών πηγή ισχυρά 
προς ανατολάς τοΰ όρους του αγίου Συμεώνος. Εις "Αϊ Σέρη τά 
ύδατα ρέουσιν ως άπό μαστού, έχοντος πολλάς και διαφόρους φλέβας. 



280 Ή σύγχρονος Κέα 

"Αξιον σημειώσεως είναι και το εις θέσιν Κατεβατη σπήλαιον, του 
οποίου ή είσοδος ενός μέτρου ύφους και ήμίσεος πλάτους επί βράχου 
πελεκητού, κατάγει εις χωρον δσον δωματίου, εγ^οντος υψος δύο μέτρων. 
Το ύδωρ σταλάζει εκ των πλευρωμάτων του σπηλαίου ψυχρότατον, 
εύποτον και χωνευτικόν. Ή πόλις υδρεύεται άπό κρήνας, αί'τινες 
κείνται περί αυτήν. Πλησίον της εισόδου της πόλεως υπάρχει ή καλού- 
μενη 'Ροκομενος. Το ύδωρ της κρήνης ταύτης είναι έλαφρόν και 
ύγιεινόν. Παροιμιώδες είναι δτι «οποίος πιη τοΰ Φοκομένου το νερό οέν 
μπορεί να το ξεχάση».Καί στιχουργήματα αδονται, εν οίς και το έξης. 
« Τον ' Ροκομένον το νερό 

το λεν πώς ξχ άβδέλες' 

μά κείνο το κακόμοιρο 

εχ ώ μορφές κοπέλλες » . 

Κοπέλλες, αί'τινες ύπενθυμίζουσι τάς αρχαίας χαριέσσας υδροφόρους 
κόρας, όταν πλύνωσιν ενδύματα εις τα ποτάμια τα παρά τάς κρήνας. 
"Ισως ο 'Ροκομένος είναι ή αρχαία κρήνη ^Ιονλίς. Ή ονομασία Τοκο- 
μένος δεν ήξεύρομεν πόθεν προήλθεν. Ή γνώμη δτι έλέγετο Όοχο- 
μενός, κατ' άναγραμματισμόν δε και κατά τροπήν τοΰ χ εις κ μετε- 
βλήθη εις 'Ροκομένος, δεν στηρίζεται εις μαρτυρίαν τινά. Προτιμώμεν 
να πιστεύσωμεν δτι ή λέξις είναι διφυής (Ηνβπάε) συντεθειμένη εκ των 
λέξεων )'οε και κομμένος, οπότε πρέπει νά γράφεται διά δύο κ=Τοκ- 
κομενος, πράγματι δε είναι επί βράχου -κομμένος (ίίΐίΐΐέ άαηδ 1ε γοο). 

Τπερθεν της κρήνης ταύτης ου μακράν τοΰ προμνησθέντος Ελλη- 
νικού σχολείου προς δυσμάς της πόλεως είναι τά Τρία Πηγάδια. 

Προς ανατολάς της πόλεως είναι το εξω και μέσα Κανάλι, των 
όποιων το ύδωρ πολύ δροσερόν ιδίως του τελευταίου, το οποίον και 
βαρύ θεωρείται. 

Ή παρά την συνοικίαν του αγίου Σπυρίδωνος κατά την εξοοΌν 
άπό της πόλεως πηγή Κουρέντι αέναος. Το όνομα της κρήνης ταύ- 
της υπενθυμίζει την φραγκικήν κατάκτησιν. Πέραν ταύτης και εκτός 
της πόλεως ή βρύσις τοΰ Βενιαμίν. Έπί της άγούσης εις Προφήτην 
Ήλίαν οδοΰ εξω της πόλεως άνω της αγίας Τριάδος νέα κρήνη 
έφ' υψηλού μέρους. 

Έτερα κρήνη υπάρχει εις θέσιν "Αστρα, και πέραν ταύτης πηγαί 
υδάτων ρεόντων είς τά μικρά και μεγάλα Ελληνικά. 

Έ κρήνη τοΰ αγίου Μαρτίνου είς θέσιν Κάλαμος και ή πρό τΫ,ς 
μονής της αγίας Μαρίνης. 



ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β 

ΚΛΙΜΑ, ΟΡΙΖΩΝ, ΠΡΟΪΟΝΤΑ 

Κλίμα. 

§ 327. Το κλίμα της Κέω, καθώς και δλων των Κυκλάδων, είναι 

εύκραές, όγιεινόν και ώραΤον. Τό ΰέρος είναι δροσερόν και ό χειμών 
ήπιος• ή χιών σπανία. Ή συχνή αλλαγή της διευθύνσεως των θαλασ- 
σίων και ατμοσφαιρικών ρευμάτων, ή διαύγεια του αέρος, 6 ως επί τό 
πολύ αίθριος κυανούς ουρανός, τό άπειρον του ορίζοντος, ή φυσική 
των τοπίων και των ξηρών βράχων καλλονή, από εκάστου τών όποιων 
νέα θέα και νέος ορίζων και ποικίλαι αποχρώσεις τοΰ ούρανοΰ και 
του πόντου προβάλλουσι. πολυθελγήτρους παρουσιάζουσι καλλονάς. 
Έάν δέ τις άναβή επί τοΰ υψηλότερου όρους, προφήτου Ηλία καλου- 
μένου και εν μέσο) της νήσου κειμένου, ή θέα ως δια μαγείας μετα- 
βάλλεται. Καθορών εκείθεν τήν νήσον δια πλατείας γλαυκής θαλάσ- 
σιας ζώνης περιεζωσμένην, τά εκείθεν κατά διαφόρους διευθύνσεις 
κατερχόμενα και άπό βαθείας φάραγγας διασχιζόμενα όρη και βουνά, 
τάς μικράς κοιλάδας, δάση πολυκλάδων και φιλερήμων δρυών, τον 
μαγικόν τών ορίων της Αττικής και τών πέριξ νήσων πίνακα, τον 
ορίζοντα έκτεινόμενον εις το άπειρον, τελεί αληθή πανήγυριν τής ορά- 
σεως και άλλος εξ άλλου καθίσταται απολαμβάνων τοΰ περικαλλεστά- 
του τών θεαμάτων και άναπνέων τον αιθέριον μυρο^όλον αέρα. Ευτυ- 
χής ό νησιώτης, εντός τοιούτου μέσου ζών, δυσκολώτατα δύναται να 
άποσπασθή άπό τοΰ προσφιλούς αύτώ βράχου, εις τον οποίον ως 
δστρακον είναι προσκεκολλημένος, χωρίς νά πάθη τήν άλγεινοτάτην 
τής νοσταλγίας νόσον και χωρίς νά ποθή καθ 1 δλον τον βίον νά άξιωθή 
νά 'ίδη τήν ήμέραν τής επανόδου, τό νόστιμον ήμαρ, νά Ιπανέλθη και 
έγκαταβιώση εκεί εις τήν γενέτειραν νήσόν του. 

§ 328. Διά τήν ωραιότητα ταύτην τοΰ κλίματος, τήν ύγιεινήν και 
εύεργετικήν θερμοκρασίαν διά τους ανθρώπους, τά ζώα και τά φυτά 
και τήν γονιμότητα, ήτις προκύπτει εκ τούτων, πολλάκις αί Κυκλά- 
δες ύμνήθησαν και έπηνέθησαν υπό τών αρχαίων και νεωτέρων ποιη- 
τών και πεζογράφων. Γραφικώτατα εκφράζεται ό \\ Τ ί11οίίϊθΠ λέγων 



282 Ή σύγχρονος Κέα 

« Αι Κυκλάδες θαυμασίως στολίζονται από δλον τόν πλουτον του κλί- 
» ματος, από δλην τήν ωραιότητα της ατμοσφαίρας και ενδύονται τα 
» λαμπρά χρώματα, τα οποία εκπέμπει ο ουρανός». Αληθώς αί νήσοι 
είναι θαυμάσια πρίσματα ιδρυμένα επί της θαλάσσης, δπως άντανα- 
κλώσι τόν ήλιον και άποδίδωσιν ώραιοτέρας τάς καθ' έκάστην ώραν 
παραλλασσούσας αποχρώσεις του ορίζοντος της ανατολής. Τήν πρωιαν 
πριν ή άνατείλη ό ήλιος εν μέσω της ήρεμούσης θαλάσσης, ήτις φαί- 
νεται λευκή, ως λίμνη υδραργύρου, αί νήσοι λαμβάνουσι χρώμα θελ- 
κτικώτατον, όπερ ούτε κυανοϋν ούτε αίθριον είναι, και το όποιον μοι 
άνέμνησε το άκαριαίον εκείνο χρώμα, δπερ προογ,ολλώμε^ο^ ως λεπτό- 
τατη κόνις κατά τάς ώρας της δρόσου εις τά δαμάσκηνα του ά^ροΰ 
εξαφανίζεται βραδύτερον δια της θερμότητος. "Αμα δε ό ήλιος άνα- 
τείλη, ή θάλασσα καθίσταται πυρόγ^ρους, οι δε βράχοι σπινθηροβολοΟσι 
και λάμπουσιν ως αδάμαντες. Το εσπέρας, δταν δύη, καταυγάζονται 
πάλιν υπό της μεγαλόπρεπους αύτοΰ λαμπρότητος λαμβάνοντες και 
ούτοι βραδύτερον τά ροδόχροα χρώματα, άτινα κατά τήν ώραν της 
δύσεως διαδέχονται άλληλα βαθμηδόν εν άπάση τη διαφανεί αυτών 
ώχρότητι. Τήν νύκτα τέλος 6πό τήν λάμψιν των αστέρων νομίζεις δτι 
βλέπεις απείρους κυανούς θόλους, τους οποίους σκιαγραφεί ή ευρεία 
και λευκάζουσα ανταύγεια της άνατελλούσης σελήνης, περιβάλλει δε 
δι' αργυράς ζώνης ή θάλασσα παρά τάς άκτάς αυτών συντριβομένη. 
§ 329. Ε?ς τήν έντύπωσιν, ην το θελκτικον τούτο θέαμα έμποιεΐ, 
πρέπει ιδίως ν' άποόώση τις τά ενθουσιώδη αισθήματα, τά οποία 
αισθάνονται οι νησιώται οιά τάς δύσβατους και μικράς φωλεάς των. 
Πρέπει, λέγει ό ΒΐΌπάδίθοΙ, ν' άποδοθώσι τά αισθήματα ταύτα ούχι 
μόνον εις τήν προς τήν γενέθλιο ν γήν άφοσίωσιν, άλλα και εις τάς 
τοπικάς συνθήκας και ιδίως εις τήν έπενέργειαν, ην εξασκεί έπι της 
φυσικής και της ηθικής καταστάσεως λάου ευαίσθητου ή θέα τής 
θαλάσσης, ην καθίστα ετι μάλλον έπαγωγόν ή ποικιλία των περί 
αυτήν χρωμάτων και το άπειρον του ορίζοντος. "Οθεν και αληθής κ«ϊ 
παθητική είναι ή άναφώνησις τής Καλιρρόης εν τη μυθιστορία του 
Χαρίτωνος, ήτις, δτε έμελλε ν 1 άπαχθή εις τά ενδότερα τής 'Ασίας, 
τήν Βαβυλώνα, άνέκραξεν « Τπέρ τον Εύφράτην απάγομαι και βαρ- 
βάροις έγκέκλεισμαι μυχοΐς ή νησιώτις, δπου μηκέτι θάλασσα! ποίαν 
ετ' ελπίσω ναΰν, καταπλέουσαν εκ Σικελίας;» Έμέραν τινά, λέγει ό 
ϊδιος, ένφ έθαύμαζεν άπο τών υψωμάτων των Άμπελακίων παρά τη 
κοιλάδι τών Τεμπών τήν εκείθεν καλλίστην θέαν. τους τεραστίους 
όγκους τοΰ Όλύμπου και τον παρά τάς υπώρειας αύτοΰ ρέοντα ποτά- 



Κλίμα, ορίζων, προϊόντα 283 

μόν, Έλλην τις Τήνιος, δστις ήτο παρών μοί είπε* «το θέαμα τοΟτο 
είναι βεβαίως καλόν, αλλά που είναι ή θάλασσα ; μακράν άπ' εδώ » . 
Ή προτίμησις αυτή δια τάς νήσους του Αιγαίου πελάγους, το οποίον 
πομπολό^ος τις "Ελλην παρέβαλε προς τάς βαθείας κηλίδας δέρματος 
πάνθηρος, εικών αναπολούσα τους στίχους τοΰ Όρατίου (Ιη1:6Γίιΐ83. 
ηίΐεηίεδ ειεηιιοΓα Ονοΐ&ά&δ), είναι το δεσπόζον πάθος, το διακριτι- 
κών γνώρισμα των κατοίκων αυτών, οΓτινες προτιμώσι την άθλίαν 
ζωήν, την οποίαν διάγουσιν επί τών βράχων των, πάσης άλλης ευδαι- 
μονίας, την οποίαν ήθελον απολαύει οπουδήποτε άλλοθι της γης. Χάρις 
εις την τοιαύτην διάθεσιν τών νησιωτών οι περιηγηταΐ δύνανται κάλ- 
λιον νά παρατηρώσι τά κατά τον βίον αυτών καί βλέπωσιν ούτως δτι 
6πό την φαινομένην αθλιότητα υπάρχει ενίοτε παρ' αύτοίς πλειοτέρα 
καΐ αληθεστέρα ευτυχία παρ' δσην βλέπει τις μεταξύ λαών έκφυλι- 
σθέντων εκ τών καταχρήσεων του πολιτισμού. 

Προϊόντα- 

§ 330. Ή γη της Κέω είναι γονιμωτάτη και επιτήδεια εις βλά- 
στησιν και εύδοκίμησιν δένδρων παντοδαπών και παντοίων φυτών. 
Έτο και είναι επιμελώς καλλιεργημένη, ως φαίνεται άπό το περιτεί- 
χισμα τών αγρών και τά εν αύτοΤς τείχη (δχθας), τά οποία έχουν 
κτίσει παλαιά τε και νέα μέχρι της εσχατιάς τών δρέων προς υπο- 
στήριξιν και συγκράτησιν τών γαιών. Ή δρΟς, αυτομάτως φυομένη, 
καλύπτει μέγα μέρος τοΰ εδάφους. Ή θάλλουσα έλαία, ή τοσούτον 
σήμερον σπανίζουσα, φαίνεται δτι εις χρόνους παλαιοτέρους ίκανώς 
ήτο διαδεδομένη, ώς δύναται τις εκ της πληθύος τών άνευρισκομένων 
ελαιοτριβείων νά συμπεράνη. Ή άμπελος κάλλιστα επιδίδει. Τά εσπε- 
ριδοειδή και πλείστα άλλα δσα άγονους παρέχουσι τους καρπούς 
εύχυμοτάτους και ήδυτάτους. Αι τών αγρών πόαι και τά κηπαΐα φυτά 
είσιν ιδιαζόντως νόστιμα. Ό καρπός της δρυός, το βαλανίδι, αποτελεί 
το κυριώτερον προϊόν της νήσου* ο αριθμός τών δρυών υπερβαίνει, 
λέγουσι, το εν και ήμισυ έκατομμύριον, εξ ών παράγονται ετησίως κατά 
μέσον 6ρον 20,000 καντάρια βαλανιδίου. 'Γπάρχουσιν ετη, κατά τά 
οποία ή παραγωγή υπερβαίνει κατά πολύ τό ειρημένον ποσόν, δπως 
και ύπάρχουσιν ετη δυστυχίας, κατά τά όποΤα είναι μικρότερα. Ε£ς 
τά 1860 παρήγαγε 44,000 καντάρια. "Ηδη, επειδή τά δένδρα έπολ- 
λαπλασιάσθησαν, κοινώς πιστεύεται δτι εν ευτυχία θέλει παόγου κτισμέ- 
νος επί των ερειπίων αρχαίου ίερόυ και λίθοι έντετειχισμένοι λευκοί 
και κοσμήματα. 

22) Ε?ς Κοχινάδα ερείπια πύργων δύο και οικιών αρχαίων και 
ελαιοτριβείων δύο. 

23) Εις θέσιν Πλατύς γιαλός της Πετρούσης ερείπια αρχαίων 
οικοδομών. 

24) Εις Άκοωτήοιον ή Έβραιόκαστρον λόφος βραχώδης έχων έπ' 
αύτοϋ ερείπια μικρών οικημάτων σχηματίζει προέκτασιν εις την θάλασ- 
σαν. ^ύαΥ,ολον είναι να άνέλθη τις από ξηράς επί του βράχου τούτου. 
Απέχει της Καρθαίας 3 /α τ ήζ ώρας δια ξηράς και 3 μίλια δια θαλάσ- 
σης. Έκεΐ πλησίον κείται και ή θέσις Ανεμόμυλος, δπου ερείπια 
αρχαίας οικοδομής, ελαιοτριβείου και δεξαμενής χειμερινών υδάτων 
και οπή ορυχείου. 

25) Εις Μίκέ ερείπια και ϊχνη αρχαίων οικημάτων πολλών. 

β ) Ερείπια της Ποιηέσσης και των πέριξ• 

§ 345. Τπάρχουσι ταύτα επί της δυτικής πλευράς της νήσου, αντί- 
κρυ του Σουλίου έπι παραθαλασσίου λόφου πλησίον της εύφορου κοι- 
λάδος των Ποισσών. Τείχη ήρειπιωμένα, κάλλιστα κτισμένα και 
ερείπια μεγάλων οικοδομών. Το άνω μέρος της πόλεως είναι έπίπε- 
δον διασψζον ερείπια μεγάλων οικοδομών. 'Επί του άνω μέρους τού- 
του σχηματίζονται φυσικώς δύο λοφίσκοι, εξ ών 6 μεν προς ανατολάς 
έχει ερείπια αρχαίας οικοδομής σχήματος ατρο^ύλου, δ δε προς 
δυσμάς ερείπια οικοδομήματος μεγάλου. 'Εν τούτω ευρέθη μέγας πους 
άνδριάντος, ερ^ΟΊ αρχαιότατης τέχνης εκ λίθου τών καλυτέρων της 
Πάρου* έκεΐ ευρέθη και στήλη ήκρωτηριασμένη με έπιγραφήν μαρ- 
τυρούσαν οτι υπήρχεν έκεΐ ναός τοΰ Απόλλωνος, δστις άφήκεν έκεΐ 
πιθανώς τον πόδα του. Ύπάρχουσιν έκεΐ και ερείπια οίκιών και 
δεξαμεναί χειμερινών υδάτων. Μία τών δεξαμενών τούτων είναι ούτω 
κατεσκευασμένη, ώστε το ύδωρ ήδύνατο νά καθαρίζηται και ή ίλύς 
νά κατακάθηται πριν ή κατέλθη εις το κύριον ύδροστάσιον διά 
μέσου στοάς. 

"Εμπροσθεν της εισόδου της πόλεως υπάρχει πλατειά τις, ής φαί- 
νονται τα τείχη και ή οποία πιθανώς ήτο ή αγορά τών ΙΙοιηεσσίων. 



Ερείπια, αρχαιότητες, μνημεία 301 

Κατωτέρω της θέσεως ταύτης υπάρχει βρήγ^ος λελατομημένος 
τετραγωνικώς παρά την ακτή ν. Πνέοντος δυτικού άνεμου, ό όρμος της 
Ποιηέσσης δεν είναι ασφαλής. Προς το νότιον μίρος πλησίον της 
λίμνης οί Ποιηέσσιοι φαίνεται εϊγ^ον τεχνητόν λιμενίσκον, ως φαίνεται 
εκ των εκεί υπαρχόντων μεγάλων και ειργασμένων λίθων. Ανωτέρω 
του λιμενίσκου επί της δυτικομεσημβρινής πλευράς του βουνοΰ, τοΰ 
καλουμένου ΙΙηγανιά, ύπάρχουσι πολλά ερείπια αρχαίου φρουρίου και 
πύργου, άτινα ώνομάζοντο του Τονρκον. Αντικρύ των ερειπίων της 
πόλεως Ποιηέσσης επί της νοτίου πλευράς της κοιλάδος υπάρχει ναός 
του αγίου Ισιδώρου* εκεί ύπάρχουσι και πολλά ερείπια αρχαίων οίχο- 
δομών και ίεροΰ, ως μαρτυροΰσι λίθοι λευκοί καλώς ειργασμένοι, κίο- 
νες και κιονόκρανα και λίθοι με επιτύμβιους έπιγραφάς, δημοσιευθεί- 
σας και μή. Άπό της θέσεως ταύτης μέχρι της θέσεως Πλάκας 
άπαντώσι τάφοι και φαίνεται δτι εκεί ήτο το νεκροταφεΐον των 
Ποιηεσσίων. 

Εις την θέσιν Φρέα παραλίο)ς ύπάρχουσι τά ερείπια κωμοπόλεως. 
ΈκεΙ άπαντώσι λίθοι της Πάρου καλώς ειργασμένοι, ανήκοντες εις 
άρχαΐον ίερόν, ναός του Προδρόμου κτισμένος επί αρχαίου ίεροΰ, ναός 
της θεοτοκου(=Παναγίατοΰ Κουντούρου) με πολλούς λίθους αρχαίους* 
τείχη δεν άπαντώσιν, άλλα πύργοι επί των πλησιέστερων λόφων. Εις 
πύργος επί τοΰ λόφου Κατεβατη και πλησίον αύτοΰ δεξαμεναί χειμε- 
ρινών υδάτων. Κατεβατη λέγεται, διότι Ιπί της θέσεως ταύτης υπάρ- 
χει οπή ύψους ενός μέτρου και ήμίσεος πλάτους επί βράχου πελε- 
κητού με κλίμακα πελεκητήν, εχουσαν περί τά είκοσι σκαλοπάτια, εις 
τά τελευταΐον τών οποίαν άφοΰ φθάση τις, άπαντα σπήλαιον πελεκητόν 
όσον εύρυγώροί) δωματίου, ύψους όσον δύο μέτρων, εντός τοΰ οποίου 
ύδωρ σταλακτόνέπί τών πλευρωμάτωντοΰ σπηλαίου ψυχρότατον, εύπε- 
πτον και χωνευτικόν. "Ετερος πύργος επί τοΰ λόφου Κούντουρος και 
τρίτος επί τοΰ αύτοΰ μέρους. 'Ίσως ή κωμόπολις αύτη ήτο ή Νηρησ- 
οός. Προς οίρχτον τών ερειπίων τούτων επί τοΰ παρά την θάλασσαν 
λοφίσκου, καλουμένου Μπονρι και Φονντάνα, διότι κατωτέρω τοΰ λοφί- 
σκου υπάρχει θαλάσσιον σπήλαιον, υπάρχει νεκροταφεΐον, εν μέσω τοΰ 
οποίου ύπάρχουσιν ερείπια στρογγυλού οικοδομήματος. "Εμπροσθεν 
τών ανωτέρω ερειπίων ύπάρχουσι τρεΙς δρμοι, ο τοΰ αγίου Αιμιλιανοΰ, 
δπου είχαν κατασκευάσει και προκυμαίαν, ής τά ερείπια φαίνονται εν 
τη θαλασσή, ο τοΰ Λιγιδίον και ο πλησιέστερος τοΰ Φρεα. 

Τρεις οδοί φαίνονται έξερχόμεναι εκ της Νηρησσοΰ, ή προς τό 
νΰν Καμπί, ή προς την θέσιν Κατεβατη και ή προς την Ποιήεοσαν, 



302 Ή σημερινή Κέα 

από της οποίας απέχει 3 / 4 της ώρας. Εις δε τάς πέριξ τοποθεσίας 
ευρίσκονται τα έξης ερείπια. 

1) Εις αγιον Γεώργιον εις Καμπϊ παρά την όδον ερείπια -χωρίον 
και αρχαίας οικ, υπάρχουσιν 
ερείπια μικρών οικοδομών σχήματος στρο^^υλου με μίαν θύραν. Ή 
περίμετρος αυτών από 40 — 80 ποδών. Και κατά τήν αρχαιότητα και 
κατά τον μέσον αιώνα ή νήσος υφίστατο συνεχώς πειρατικάς έπιδρο- 
μάς. Διά τοΰτο είχε ν όργανωθή σύστημα πύργων ή σκοπιών περί τήν 
νήσον, εις ας έτίθεντο ογ,οποί, επιβλέποντες άγρύπνως τήν προσέγ- 
γισιν ή προσόρμισιν πειρατικών πλοίων. 

§ 352. Τοιαύτη ή σημερινή Κέα και τοιαύτη ή αρχαία έν τοις 
έρειπίοις διαφαινομένη. Έάν τις διά τής φαντασίας άνεγείρη τάς τεσ- 
σάρας πόλεις, τά οικοδομήματα τών έρειπιωμένων χωρίων, τα καλλι- 
μάρμαρα ιερά, τους πύργους, τοις όδους και ει τι άλλο, απορεί και 
θαυμάζει, πώς τοσοΰτον μικρά νήσος ενείχε τοιαύτην άκμήν, περιε- 
λάμβανε τοοοΰτον πληθυσμόν και τοσοΰτον πλούτον. Παραβάλλων τις 
τήν άρχαίαν Κέω προς τήν σημερινήν και εύρίσκων αυτήν υποστασαν 
διά τών αιώνων πάσας τάς προσβολάς και έναντιότητας τών αντίξοων 
περιστάσεων και τής παλιντρόπου τύχης, άπολέσασαν τά πάντα και 
στερηθεΐσαν παντός τίτλου έπισημότητος, εντελώς άγνώριστον άκων 
αναφωνεί; Βίο ίΓ&ηδΐΐ; §4οπ3. πιιιηάΐ! 



ΠΑ ΡΑΡΤΗ Μ Α 1 

ΕΓΓΡΑΦΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ 

α) Διοικητικά και φορολογικά. 

§ 353. 1770. Λογαριασμός του μουστ:μπέϊ δια δσα έλαβε από τήν 

δεκατίαν ε?ς τό αυτός ϊτος καθώς είχαν φανερώσουν άπό τα τευτέρια 
οί γραμματικοί" νικολάκης ρώτας εϊς τήν δεκατίαν, καί βαρθολομαΐος 
εϊς τό κεφαλοχάρατσον, και σιορ νικολέτος Κουμπαροϋτσος είς τό 
βιλαέτι χάρτζη. 

1082 : κοιλά κριθάρ γρ. 1082 

29 : ϊτερον δ που έπη ρε ν ό λινάρδος δια λογαρια- 

σμόν του άγά » 29 

164 >/ 2 κοι^ά άρακα » 164.20 

6-7 1 / 2 κοιλά σιτάρι προς 60 παραδ. τό κοίλο ...» 102.20 

4 7 2 κοιλά μιγάδι » 5.20 

από κουμέρκι καί ρεζίμετα » 110.20 

τζερεμέδες » 66 

διά 2: κοιλά σιτάρι του λινάρδου . . . . . » 3 

άπό δέκατον μεταξιού όκαδ. 14 προς 8 ι / 4 . » 114 
άπό κεφαλοχάρατσα έ'λαβε άπό τόν βαρθολο- 

λομαίου » 1874.20 

άπό σιορ νικολέτον Κουμπαρούτζου ...» 1500 

505020 

1 Σημ. Έχδ. 'ϋς έν τψ προλόγψ του δ συγγραφεύς αναφέρει, συνέλεξε μετ' 
επιμελείας έν Κέα πολλά Ιστορικά Ιγγραφα, αναγόμενα ιδίως εις τήν έποχήν της 
Τουρκοκρατίας. Έπ' αυτών έστηρίχθη έν πολλοίς έξιστορών τά της νήσου κατά 
τήν μάλλον ένδιαφέρουσαν ίστορικήν ταύτην περίοδον. Τινά τών πολυτίμων 
τούτων μνημείων ως έπί τό πλείστον αποσπάσματα έκ του Κωδικός της Κοινοτι- 
κής Καντζελαρίας, άφορώντα τόν ίδιωτικόν, αλλά καί τόν δημόσιον βίον τών Κείων 
και τάς παντός είδους σχέσεις αυτών προς αλλήλους καί απέναντι του κυριάρχου 
κατακτητου, κρίνομεν χρήσιμον νά περιλάβωμεν είς τήν παροϋσαν Ικδοσιν έν παραρ- 
τήματι. Διότι πλην του ενδιαφέροντος, δπερ καθ' έαυτά προκαλούσι, διαφωτίζουσι 
καί συμπληροϋσι συγχρόνως τήν 6πό του συγγραφέως γενομένην ίστορικήν Ικθεσιν 
της εποχής, εις ην ανάγονται. 



"Εγγραφα Ιστορικά 313 

1776: έλαβενό σκαναβίς γρ. 5000 

1776: ό καρδόγλους μέ την γραφή του » 150 

1776: ό σιορ τζώρτζης πάγκαλλος > 303.15 

1776 : ό σιορ ζέπος πάγκαλλος διά έξοδα όπου είχε 

κάμει ό πατήρ του είς τήν δεκατίαν ...'.» 56.20 

1777 : δ γιαννάκης ζάνε παγκάλλου » 65 

1778: οι σεράφηδες από λ^νάρδο και ρεφενδάρον και 
νικολάκη ρεβελάκη έλαβαν και έ'γιναν σούλφη 
καθώς φανερώνει ή προσταγή του μαυρογένη . . » 3000 
1779: έλαβαν πάλοι είς δρηγιό και έδωσαν έξώφλησι 
τελείαν οί άνθρωποι των σεράφηδων κατά τήν 
κρίσιν όπου έγινε είς του σερασκέρ Ισμαήλ άγά, 
παρών και του μαυρογένη. και κατά της ναξίας, 
και κουσεϊν άγά κριτικού βοεβόδα ναξίας . . . » 1000 

14625.23 
1799. νοεμβρίου 12. 

κατά τήν κοινήν ημών πατέντα όπου έδώσαμεν αημερο^ δλοι κοι- 
νώς ΐερεΐς και προεστοί και δ κοινός λαός διά νά πητηρδίσει τό νησί 
μας διά λογαριασμόν του δ σιορ λογοθέτης πάγκαλλος. ύποσχέθη 
έμπροσθεν είς δλον τό κοινόν δ αύτάδελφός του σιορ ποθητός επειδή 
και λείπει εις βασιλεύουσαν δ σιορ λογοθέτις διά νά άκολουθι ή όπι- 
σθεν συμφωνία είς τά δσα έχαρίσθησαν άπό κεφαλοχάρατσα και μετρη- 
τήκια του κριθαρίου, νά είναι και είς ίτοΰτο τό έτος χαρισμένα είς 
τό κοινόν άπό τόν σιορ λο^ο^ετη και νά τιποθή είς τον κόδικα διά 
νά έχει τό κύρος και τήν ίσχυν πάντοτε είς δλην τήν ζωήν τούτου 
του κοινοΰ καΐ είς πίστοσιν έβεβαιόθη παρά τοΰ σιορ πο^τοΰ παγ- 
κάλλου ως άπό μέρους του αύταδέλφου του σιορ λογοθέτη, 
ποθητός πάγκαλλος υπόσχομαι ως άνωθεν 
δημητράκις ρώτας μάρτυς 
χαρτοφύλαξ μαρτυρώ. 

μέ τόν εργο\ιό^ του άπτουλάχ τζαουση έλάβαμεν ε^οξον κροάτα- 
γήν της διά της οποίας οιδαμεν και κατάστιχον βονλομένον παρά 
της ένδοξότητός της, και τήν άναλογίαν εκάστου νησίου διά δσα 
προσταζόμεθα νά δώσομεν διά έξοδα των καϊκιών όπου έκαμε χρείαν 
νά συνακολουθήσουν κατά τών θεοστυγών φραντζέζων πόλεμον ή 
ποσώτης δμως όπου έδιωρείσθη είς τό ίδικόν μας νησί ε!νε παντι ανάρ- 
μοστος και άνιπόφερτος κατά άναλογίαν τών άλλων νησίων. επειδή 



314 Παράρτημα 

και είνε γνωστόν εις τή•ν ένδοξότητά της το β»ρότ*τον χρέος όπου 
έχει το. κοινόν μας, και παρακαλοϋμεν την ένδοξότητά της να γένη 
ή διόρθωσις δια την άπαιτουμένην ποσώτητα των οκτώ χιλιάδων, 
επειδή και το έδικόν μας νησί είναι εις την κατάστασιν της Α'ίγηνας 
και ακύρον. και συναριθμούμεθα μαζή με αυτά τα νησία, και είς τους 
χανέδες όμοιοι και εις την κυβέρνησιν. και οϋτιος λοιπόν ή ένδοξό- 
τητά της ως κοινός υπερασπιστής και δικαιότατος αύθέντης να κάμη 
έλεος εις ετούτο το διστηχισμένον νησί. να συγκατευάση την ποσώ- 
τητα κατά το χάλι του τόπου, και οϋτως θέλει εξη μεγάλον τον 
μισθόν παρά θεοΰ και ημάς δοατζήδες και νά ήμπορέσωμεν ήμεΤς νά 
εόρεθοΰμεν πρόθυμοι εις την έκτέλεσιν της υφηλις προσταγής τοΰ 
υψηλοτάτου και πολυχρονίου καπουδάν Πασά έφένδη μας, και ταΰτα 
μεν εις εϊδησίν της τά δε ετη της ημετέρας ένδοξότητος ε'ίησαν 
θεόθεν πλείστα και πανευδαίμονα. 

1799 γεναρίου 22 
της ένδοξότητός της οι ταπεινοί δούλοι της 

και είς τάς προσταγάς 
πρόθυμος 
Γιουζέπος νικολοΰ πάγκαλλη 
Ιω. Ρεβελάκης καντζηλιέρης 
τζουανέτος πάγκαλλος 
μιχαήλ πάγκαλλος 

§ 354. τιμιώτατοι προεστώτες και επίτροποι της νήσου τζίας, αίγί- 
νης, κούλουρης, πόρου, θερμίων και αερφον ημέτεροι προσφιλέστατοι* 
είητε ήμΐν υγιαίνοντες εν ευημερία, προλαβόντες σας έδηλοποιήσαμεν 
διά γραμμάτων μας δτι άμετάτρεπτος προσταγή είναι τοϋ υψηλοτάτου 
καπουδάν Πασά έφένδη μας δι' ύψηλοΰ πουγιουρδίου της αύτοΰ υψη- 
λότητος, το νά δώση έκαστος ή νήσος σας διά τά έξοδα και μηνιαία 
των καϊκιών όπου συνακολουθοϋν είς τον βασιλικον άκαταμάχητον 
δονανμά τήν ποσώτητα εκείνη ν όπου διά κατάστιχων επίσης σας έσυ- 
μειώσαμεν. και ένώ ήτον έπόμενον τοΰ χρέους σας καθο πιστοί ραγιά- 
δες αμέσως και νά δείξετε πραγματικώς τήν προθυμίαν σας στέλλουσα 
δηλαδή έκαστος ή νήσος σας τά ζητηθέντα άσπρα εδώ είς τον υψη- 
λόν διβάν χανέ με το νά μήν έφάνη δμως άχρι τής παρούσης νά έλθη 
ουδείς προς ημάς έκ μέρουσας έκαμε χρεία νά σταλθή και πάλιν μου- 
πασίρης με υψηλόν πουγιουρδί τοΰ πολυχρονίου καπουδάν Πασά έφένδη 
μας, διά νά σας βιάζη είς το καθήκον, δθεν αμέσως όπου φθάση αύτόσε 



"Εγγραφα ιστορικά 315 

καΐ πληροφορ-ηΰ-ηχε άκριβέστερον τήν άπαιτουμένην ποσώτητα άφ' ένα 
έκαστον των τόπων σας, και το άνυπέρθετον της πληρωμής, να φρον- 
τίσετε εν τάχει την άποστολήν της δια να μην υποπέσητε εις την 
δικαίαν αγανάκτηση τοΰ υψηλοτάτου καπουδάν Πασά έφένδη μας• ε?ς 
καιρόν όπου φερόμενοι πρόθυμοι θέλετε έχει πλείονα την διαφέντευση 
της ύψηλότητός του καθ' δλας τάς προσήκουσας άνάγκας και υποθέ- 
σεις σας. εις δε τον παρόντα τζαβούσην μουπασίρην θέλετε δώσει δια 
χισμέτι έκαστος ό τόπος σας την ποσώτητα έκείνην όπου εν καταστίχω 
σας σημειοΰμεν. την οποίαν 'ύοτερον θέλομεν εκπέσει εκ της απαιτου- 
μένης ποσώτητος όπου έχετε να πληρώσετε καθ' δν τρόποι σας έγρά- 
ψαμεν και προλαβόντως και ύγιαίνοιτε. 

1799• φεβρουαρίου: 6 : από 
άλέξανδρος αουτζος διβάν χανέ 

προσέχετε καλώς εις την άμεσον εκτέλεση και αυτής της προσταγής 
δια να μην υποπέσητε δ μη γένοιτο εις παιδείαν. 

§ 355. Γαζη χουσεϊν πασάς ελέω θεού βεζύρης και καπουδάν 
πασάς. 

προεστώτες .και επίτροποι των νησιών, Τζιας, θερμίων, σέρφου, 
αίγίνης, χουλουρ-ης και πόρου, έστω προς ε'ίδησίν σας δτι τα έξοδα 
και μηνιαία τών καϊκιών όπου τώρα ε?ς τον κατά φραντζέζων πόλε- 
μον συνακολουθουν με τον βασιλικόν άκαταμάχητον δονανμά, εξελ- 
θόντα προ καιρού εις την άσπρην θάλασσαν έκαμε χρειά νά γίνη 
τεδαρούκη μία αρκετή ποσώτης, καθώς και από άλλα διάφορα μέρη 
και αύτόθεν από τους τόπους σας, και επί τοΟτο διωρίσθη αναλόγως 
έκαστος δια γραμμάτων, και κατάστιχων υπογεγραμμένων του ημε- 
τέρου πιστοΰ τερζινμάνπεη σάς εστάλη, και σάς έπροστάχθη. άλλ' 
επειδή μέχρι τοΰδε αργοπόρησε το πράγμα εις καιρόν όπου ^(νορί- 
ζωντες το άναγκαΐον και άφευκτον της παρούσης βασιλικής υποθέσεως 
έπρεπε νά προθυμοποιηθήτε τήν έκτέλεσίν της μίαν ώραν προτητερον. 
Ίδοϋ οπού και πάλιν σάς προστάζωμεν άμα όπου λάβεται το παρόν 
μας υψηλον πουγιουρδή και σάς γίνη γνωστόν δτι αμέσως και δσον 
τάχος απαιτείται ή έκτέλεσις ταύτης, νά φροντήσεται εξ αποφάσεως 
εις το νά έξαποστείλλετε είς τον υψηλον διβάν χανέ τήν άνάλογον 
ποσώτητα ενός έκαστου τόπου σας. δηλ. ή μεν τζία νά δώση γρόσια 
πέντε χιλιάδες, τά θερμία δυο χιλιάδας, ή άεργος χίλια οκτακόσια ή 
αΐγινα δυο χιλιάδας, ή χουλοΌρτ] χίλια, ό δε πόρος έτι χίλια, προσέ- 
χετε λοιπόν νά ταχύνετε, και τήν κατά τούτο ύψηλήν μας προστα- 



316 Παράρτημα 

γήν δια να μην υποπέσετε είς την δργήν μας. καθότι καΐ ή κατά 
τούτο παρακοή συνεπιφέρει θάνατον και έξ εναντίας, φερόμενοι πάλιν 
ώς πιστοί ραγιάδες, να έφέλ του και τότες να εύγένει από μέσα. ήμέν ήρχε καιρός δια να 
πανδρέψη κανένα της παίδι ή θυγατέρα μου ή χρυσή, και έχει άνάγγη 
δια σπήτια. πρέπει ό κωσταντάκης να κάθεται μέσα εις το σπήτι μόνον 
έξη "χρόνους και να είναι οικοκυρά ή χρυσή, το οποίον σπήτι και μαγα- 
ζιά όπου έδωσα με το να της λείπουν από το προυκι όπου της είχα γραμ- 
μένα μερικά ιδού όπου της δίδω τώρα μετά τόν θάνατον μου, και να 
κάνει τά έξοδα της ψυχής μου και να λαμβάνει τα έμυσά νοικοκυργιά 
τοΰ όσπητίου όσον και τής κασέλας τά ρουχικά ομοίως και άλλα τοΰ 
όσπητίου τά έμυσά νά τά περνούν τά δύο αρσενικά κωσταντάκης και 
άνδρέας. αν ακολουθήσει θάνατος του άνδρέα ή και είναι ζωντανός 
και δεν έρχεται ιδώ νά τά μυράζουνται τά δύω αρσενικά κωσταντάκης 
και γιαννάκις, άφινο και τής έγκονής μου τής κρινιάς τό αμπέλι είς 
τό πετροβοΰνι σύμπλιον του τζεϊνεμέ. και έρχεται είς το κάτω μου 
αμπέλι εις τόν παραγλιμόν τοΰ άλλου αμπελιού, και νά μη τήν ένο- 
χλήζη κανένα άλλο μου παιδί, έστοντας και μου έκανεν όλες μου ταΐς 
ύπηρεσίαις. τά άναπολυφθέν πράγματα όπου μοϋ ευρίσκονται χωράφια 
αμπέλια, κίποι νά είναι των δύο μου άρσενικόν άνδρέα και κωσταν- 
τάκη. δύο μερτικά ό κωσταντάκης, και ενα ό άνδρέας, και νά πληρώ- 
νει τό χρίος μου ό κωσταντάκης όπου και αν χρεωστώ, ξεκαθαρίζω 
ότι τόν γιανάκη τα ήτη του έγραψα του τά έδωσα, μόνον ταΤς δύο 
άνδένες τόν μύλον, και εκατό γρόσια όπου τοΰ έγραψα μετά τόν θάνα- 
τον μου τά κράτησα διά νά ζωογονούμαι και δια τά χρεητά μου. και 
δεν τοΰ δίδω τίποτης έστωντας και έσίκωσεν χέρι επάνω μου. ξεκα- 
θαρίζο) διά τοΰ γιανάκη τό περιβόλι όπου τοΰ εχω γραμμένο κάτω 
χαμυλά είς τήν άκριγια, άπό τής γεροντομουργιές και κάτω όπου είναι 
ή ροδιά και σικιά με όρνόν. και πάγει εις τοΰ μπιχαλκή τό χωράφι 
με πλάγιαν του ώς ευρίσκεται, και νά ποτήζη δύο βολές τήν εβδο- 
μάδα, περό όταν είναι κολιμπρίες. και είναι τά νερά πλήσια, τότες νά 
ποτήζη. ή δε και τά νερά δεν φτάνουν 'νά πηγαίνουν ώς κάτω είς 
τοΰ γιανάκι, έστοντας και πέφτει μακρύς ό ο'ρόμος και τό πίνη τό νερον 
τό μάγ,ρος τών λαγουμιών, νά χρεωστούν οι άπό πάνω κίποι των δύο 
άδελφιών άνδρέα και κωσταντάκη, και νικολέτου, νά δίνουν τοΰ για- 
νάκι δύο κιντηνάρια κρομίδια όπώταν βάλουν τους κήπους των. ξεκα- 



"Εγγραφα ιστορικά 323 

θαρίζω δτι τό απάνω νερό όπου είναι εϊς του νικολέτου το μερίδιον 
νά ποτήζη δ νικολέτος δύο μάσκαλα μικρά όπου είναι κοντά εις την 
στέρναν. και το άναπολυφθέν νερό της εβδομάδος νά το άφήνουνε νά 
το ριχτούνε νά πηγαίνει εις την μεγάλην στέρναν κάτω νά ποτίζων- 
ται οί κάτω κίποι ομοίως, και τον βόθονα όπου είναι απέξω άπό το 
περιβόλι νά τον ρίγτονν μέσα εις την μεγάλην στέρναν νά πληθένει 
τό νερό διά νά ποτίζωνται δλοι οι κίποι. ξεκαθαρίζω δτι τον κίπον 
την σκάλα όπου είναι ή στέρνα μέσα τον έδωκα του νικολέτου ύστε- 
ρότερα, και νερό δεν τοΰ εχω γραμμένο εστοντας και τά πολλά δέν- 
δρα έκαναν ίσκιο, και δεν έπρόκοφταν δτι και αν έβανε μέσα. τό 
λοιπόν διά νά μη παραπονήτε τοΰ δίνω νά ποτήζη μίας νικτός νερό 
δτι ήθελε μάζωξη ως τό πορ^ίϊ). περό νά ποτήζη ως ζημερώσει και 
όχι νά άφίνη νά περνά δυο ή τρις ώρες της ημέρας, ξεκαθαρίζω δτι 
ή στράτα όπου νά ποτηζουν οί κάτω κίποι νά είναι άπό εκεί όπου 
είναι ή στέρνα νά τήν άνίγουν νά ποτΎ]ζθΌ^ και νά τήν κλίνουν και ό 
νικολέτος νά μη τους εμποδίζει εστοντας εκεί όπου είναι ή στέρνα 
έκεΐ είναι και ή στράτα τους. ξεκαθαρίζω απέξω ή ρεματιά με τά 
χέρσια νά είναι δλων των παιδιών, διά νά περνοδιαβένουν. και ό 
βώσικας όπου είναι εξω ε?ς τό ρέμα νά είναι του γιανάκη και τά 
άναπολυφθέν μου πράγματα ήτη ήθελε περισεύσουν άπό τά χρέητα 
και άποδίχτουνται με ιδιόχειρος μου ομολογίες νά πληρώνουνται 
δίχως καμμίαν έναντιότητα. και τό περίσσευμα αν άπομήνη νά τό 
εγχειρίζουν της έγκόνης μου της κρηνιάς διά τήν πρόβλεψιν όπου 
προβλέπει ταΤς υπηρεσίαις μου και νά έχει χρέος εις τό νά κάνει και 
διά τήν ψυχήν μου τό κατά δύναμιν. ξεκαθαρίζω δτι αν ερχη κανένα 
άπό τά έγκόνια μου τοΰ υιοΰ μου τοΰ τζανή. τό πράγμα τους τό εχω 
ξεχωρισμένο, ή φυτιαίς ή απάνω εις τοΰ κλέπα με τά χερσαν τος 
καθοΰ ευρίσκονται, οί πλατηβολες στ ακροτήρι. το χωράφοι εις τον 
%άρλο και τό χωράφι είς τό μελισάκη, στην άγίαν τριάδα άποκάτω. 
τά οποία πράγματα άφτά άνίνε ζωντανά νά τά περιλαμβάνουν και 
κανείς άπό τά παιδιά μου νά μήν τά ενοχλήσει και νά τά έμποδήσει 
άπό τά δτι τους δίνω. μά ενδέχεται νά είναι άποθαμένα. νά είναι 
όλωνών μου των παιδιών νά τά μοιράζουν με δικαιοσίνη. ταΰτα παραγ- 
γέλω νά μήν έναντιωθή κάνεις εις τήν παροΰσαν μου διαθήκη οϋτε 
κανείς με άνάγκασεν, ούτε με κολάκευσεν άπό τά παιδία μου. άλλα 
αύτοθελήτως και αυτοπροαιρέτως με τάς φρένας μου και με τά 'ίδια 
μου λογικά και δπου περδεύει τήν παρών μου διαθήκην νά είναι ό 



324 Παράρτημα 

άγιος θεός κριτής του να τον παιδεύει και δια το βέβαιον τής αλη- 
θείας υπογράφονται οι αξιόπιστοι μάρτυρες. 

μανόλις μπελεφάντες με τάς φρένας μου και με τά λογικά μου 

έκαμα τήν παρών διαθήκην. 
Σεραφίμ Ιερομόναχος και πνευματικός πατήρ μάρτια 
Σκευοφύλαξ μαρτυρώ, 
δημητράκης ρεβελάκης μαρτυρώ. 

1797 : Ίουλλίου. 9. σήμερον ευρισκόμενος εν ασθένεια ό σιορ μανό- 
λις μπελεφάντες και στοχαζόμενος δτι -ημπορεί να δώση το κοινόν 
χρέος έμεταβαλεν τον σκοπόν του και εκραξεν τον πνευματικόν του 
πάτερα παπά κυρ σεραφίμ, και τον σιορ δημητράκη ρεβελάκη. προς 
τους όποιους εφανέρωσεν δτι δια ταΤς δύο άνδένες τον μύλον όπου είχεν 
γραμμένες άποθανόντας του υίου τοΰ γιανάκη. και τά εκατό γρόσια 
δπου του εκράτησεν από το προυκί του καΐ θα άληκοντηζη ώς λέγει 
άνωθεν δια να πληρώσει τά χρεητά του, του άφίνει τώρα μετά τον 
θάνατον του το άλλο έμυσό αμπέλι είς του κλέπα. επειδή και τοΰ έχει 
δωσμένα άπο πρώτα το άλλο έμυσόν προικοδωτισμένο. σεραφίμ ιερο- 
μόναχος και πνευματικός μάρτυς. 

1797 Ίουλλίου. 16. σήμερον έμπροσθεν τών υπογεγραμμένων μαρ- 
τύρων Ικραξεν πάλιν εμένα τον καντζηλιέρην ό μανολάκης φύλιππας 
φανερώνοντας μας νά γράψω εις τήν παροΟσαν διαθίκην δτι τήν καμα- 
ρέταν δπου άφησεν της θυγατρός του χρυσής με τά μαγαζιά της και με 
τά άλλα μαγαζιά όπου είναι άποκάτω άπο τά σπήτια τά μεγάλα, τά 
άφησεν ε?ς αυτήν με τό νά της χρεωστοΰσεν ρέστα και είς το προνκί 
της άπο μετριτά και διακόσια κεφάλια πρόβατα όπου συμποσοΰνται 
ό αριθμός ε'ως τριακόσια γρόσια και επειδή της έλειψαν αρκετά 
χρόνια διά νά μήν μείνει αδικημένη της άφησεν τά ρηθέντα όσπήτια. 
και διά τά περιπλέον όπου έμπορου^ νά αξίζουν τά σπήτια. τήν διο- 
ρίζει νά κάμη και τά έξοδα της ψυχής του. προς τούτοις είπε ακόμη 
δτι άφίνει διά γεροντομύρι της θυγατρός του ζανέτας τήν πλατηβολα 
εις τό πετροβοΰνι και μιά σκάλα από πάνω. άφίνει και τοΰ υίοΰ του 
του γιανάκη τήν πλατηβολα τό περοβόλι ε?ς του κλέπα με τρις ρίζες 
μουργιαΐς. ευρέθησαν παρόντες ό άγιος σκευοφύλαξ και κωσταντίνος 
πάγκαλλος. = κάμνοντας άλλην ό σιορ μανολάκις αημερο^ Ιουνίου 8 
ή παρούσα μένει άχυρος ώς ή νέα γράφετε όπισθεν. 

Μέ τήν παροΟσαν διαθήκην διλοποιεί ό ύποκάτωθεν γεγραμμένος 



"Εγγραφα ιστορικά 325 

μανολάκις φύλιππας ότι επειδή εις τόν παρελθόντα χρόνον εύρίσκουν- 
ταν εν βαρύτατη ασθένεια είχε κάμει διαθήκην τήν οποίαν την σήμε- 
ρον άνερή δια μέσου της παρούσης, και θέλει να είναι πάντι άκυρος 
και εις ουδέν λογιζόμενος και δσα εις έκείνην ήτον καταγραμένα να 
εινε νουλάδα και ανίσχυρα, σήμερον δμως με το να ευρίσκεται υγιής 
έχοντας ολας τάς έσθείσεις ζωντανάς και σώας τάς φρένας ήλθεν εις 
εμένα τον καντζιλιέρην της κοινότιτος φανερώνοντας μου, ομοίως και 
είς τόν πνευματικόν του πατέρα κυρ σεραφίμ ότι με το να είχε υπο- 
σχεθή να δώση δια χάριν προικιού της θυγατρός του χρυσής μετριτά 
γρόσια τριακόσια, και γιδοπρόβατα κεφάλια διακόσια, και μήν έχον- 
τας τόν τρόπον να της τα πλήρωση της δίδει από τήν σήμερον τα 
δύο μαγαζεΐα όπου είναι άποκάτω άπό τα μεγάλα όσπήτια και τήν 
καμαρέτα, όπου κάθεται με το μαγεργιό του. και μαγαζέ του. είς τήν 
οποίαν καμαρέτα έχει να κάθεται μέσα ένόσον ζή. όπου να μήν ημπορεί 
ποτέ ή χρυσή να τήν έβγάλη έξω ούτε να τήν ένοχλίση έως όπου να 
δώση τό κοινόν χρέος, και μετά θάνατον όσα εξο^α είναι χρειαζόμενα 
να γίνουν δια τήν ψυχήν κατά τήν συνήθειαν θέλει τα αποκριθεί ή 
ρηθείσα χρυσή δια τα οίκοκυργιά του όσπητιοΰ όπου έχει να μαζώξη. 
τα δε έναποληφθέντα πράγματα όπου του ευρίσκονται ελεύθερα δηλ. 
έξω άπό τά προικοδοτημένα να είναι υποκείμενα είς τό νά αποκρι- 
θούν τά χρέητά του, και όσα μείνουν νά τά μοιράζουν τά δύο του 
αρσενικά παιδιά του άνδρέας και κωνσταντάκης. και αν άκολουθήση 
θάνατος είς εκείνους νά είναι των κληρονόμων τους. άφίνει της εγκο- 
νής του της κρινιάς πέντε παληκαργιών αμπέλι εις τό πετροβούνη 
άποκάτω άπό του γγενινεμαι και πηγαίνει έως κάτω όπου είναι τά 
σκίδια. της οποίας κρινιας γνωρίζει μεγάλαις χάριταις είς τήν καθη- 
μερινήν φροντίδα, και κόπους όπου παραστέκει καθ' εκάστην είς τάς 
υπηρεσίας του, και επειδή εις τήν άλλη ν διαθήκην έλεγεν ότι άφίνει 
τοϋ γιανάκη υίοϋ του τό άλλο έμησόν αμπέλι εις του κλέπα. σήμερον 
τό άναιρή με τό νά δανείζεται διά νά ζωογονήται. ομοίως και ταίς 
δύο άνδένες τόν μύλο ν όπου τοϋ έγραφε μετά θάνατον, άκόμι και ή 
πλατηβόλα όπου είναι άπό πάνω άπό της γεροντομουργιές με τις τρις 
ρίζες μουργιές νά είναι εις τήν έξουσίαν του γέρου, νά τήν δώση εις 
πλήρωση του χρέους του. αυτά όπου άνωθεν λέγομεν είναι άπαρασά- 
λευτα και ανενόχλητα χωρίς νά τολμήση τινας νά παρασαλεύση τό 
παραμικρόν δΓ όσα με καλήν γνώμην του και θέλησιν άβιάστως και 
αύτοθελήτως όμίλισεν διά όσα άνωθεν έσημειώσαμεν, τά οποία θέλουν 
έχει τήν ίσχύν και τό κύρος εν παντι κριτηρίω και είς ένδειξιν άλη- 



326 Παράρτημα 

θείας υπογράφεται ή παρούσα ιδιοχείρως του ιδίου σιορ μανολάκη εις 
άσφάλειαν 1798 ^Ιοό^Ιοό 8. τζιά. 

» μανολάκης φύλιπας βεβαιώ τα άνωθεν. 

» πρωτεκδικος μάρτυς. 

» μόσχος πάγκαλλος μαρτυρώ τα άνωθεν. 

» σεραφήμ ιερομόναχος και πνευματικός μάρτυς. 

1797 Ίουλλίου 27. 

§ 362. » σήμερον ευρισκόμενος εν ασθένεια και γύρας βαθύτατον 
ό νικολός κουρτελιός στοχαζόμενος δτι έγγίζη εις το τέλος της πρόσ- 
καιρου ζωής, παραγγέλη έμπροσθεν των υπογεγραμμένων δτι με το 
να εχη τα τρία θυλικά του παιδιά πρου/.ισμένα και ξεμυρασμένα από 
χρόνους λέγει και διορίζει δτι μετά θάνατον αύτου, δτι ήθελε του 
ευρέθη νά τά μοιράζουν 'ίσια και τά τρία παιδιά χωρίς νά μείνη είς 
το έξης καμμία λογοτριβή μεταξύ των τριών θυγατέρων του και γαμ- 
βρών του. πρώτον νά εύγάζουν της γυναικός του γρόσια πενήντα και 
νά μυράζουν τά άλλα εξίσου και οι τρείς είς δσα ήθελε ευρεθούν. 
άφίνω της φροαύνης το χωράφι είς τά πιάτζα. άφίνω και της μαρίας 
εις το σκατζόχερο ενα κομάτι χωράφι με τήν παλιά θημονιά και 
άλόνι και σταυλί καθώς χωρίζει ο τιχος, και έχει ενα δρή, ο οποίος 
νά είναι της άννας. άφίνω της κάθε μίας ενα βαρέλι, άφίνει είς τον 
άγιον άντώνη μία πρόθεσι και ενα σαρανταλύτουργον. άφίνει και είς 
τον ταξιάρχη δεκαπέντε γρόσια δια νά θαπτή και μέσα είς τήν έκκλη- 
σίαν και διά προθεσιν και σαρανταλύτουργον. άφίνει είς τον άγιον 
παντελεήμονα ενα σαρανταλύτουργον. άφίνει είς τον ά'γιον δημήτριον 
του ρεφενδαρίου μησό σαρανταλύτουργον. και μησό είς τόν άγιον 
χαραλαμπον του παπά γεωργάκη. άφίνει και τοΰ δεσπότι γρόσια 
πέντε νά τοΰ κάμη μία λυτουργία είς τά σαράντα, άφίνει του πρω- 
τεκδικου μησό σαρανταλύτουργον και μησό τοΰ 'Ιερομνήμονος. άφίνει 
είς τοΰ παπά γιάννη προκώπη μησό σαρανταλύτουργον. άφίνει και 
τήν ευχή του είς δλα του τά παιδιά και γαμβρούς του. και αν μείνουν 
είς το τέλος ήγαπημένοι εν το μεταξύ τους νά αγαπούν και τήν μητέρα 
τους εως τέλους και νά τήν προβλέπουν θέλουν έχει διπλήν τήν εύχήν 
του. Είμέν και ή γυναίκα θελήσει νά υπάγη ξεχωριστά νά καθίση 
μονάχη της, νά εχη χρέος 6 πετρος νικόλα μάργ,ου δ γαμβρός του νά 
της δίδη κάθε ευδομάδα μησό άξάγι αλεύρι, και νά της δίδη και ενα 



"Εγγραφα ιστορικά 327 

μικρόν βαρέλι κρασί εως πέντε βαρέλες, και δταν δεν της δίδει το 
αλεύρι να της δίδη τριάντα άξάγια κριθάρι τον χρόνον. άφίνει άκόμι 
έτερα του δεσπότη δια πρόθεση γρόσια πέντε, ταΰτα έπαράγγηλεν. 
και υπογράφουν οι παρόντες αξιόπιστοι μάρτυρες. 

1797 Ίουλλίου 27 

» Σακελλίων μαρτυρώ. 

» παπά κωνσταντής μαρτυρώ. 

» αρχιμανδρίτης και πνευματικός μάρτυς. 

» Πατεστής πάγκαλος μαρτυρώ. 

1798 Ιουλίου 15. 

§ 363. Έστοντας και να ευρίσκεται εν ασθένεια ή άνούσα γηνή 
τοΰ ποτέ γιώργη οολωμοΰ' εκραξεν εμένα τον πνευματικόν της πατέρα, 
και εξομολο^ί^Ύΐ τάς αμαρτίας της, και πρώτον συγχωρεί όλους τους 
αδελφούς της χριστιανούς, και έπειτα ζητά και αυτή συγχώρησιν από 
όλους, έπειτα άφίνει το παιδί της κύριον κλ-ηρονόμον εις όσα έχει 
μούλκια όσπιτια χωράφια και αμπέλια και άσπρα, κοινητά και ακί- 
νητα, και το παραδίδει εις τά χέρια του -αγίου χαρτοφύλαξ ως ϊδιον 
πρόσωπον έόικόν της. έπειτα άφίνει διά την ψυχήν της του δεσπότι 
πέντε γρόσια, μίαν πρόθεσιν του πνευματικού της, πέντε γρόσια εις 
την παναγίαν την καστριανήν, πέντε γρόσια εις το μοναστήρη της 
επισκοπής, πέντε γρόσια τοΰ παπά νικολάκι χωρεπισκόπου, μησόν 
σαρανταλείτουργον του παπά νικολάκι μυλιοΰ, και του πρωτόπαπα 
μησόν σαρανταλείτουργον. και εις τήν εκκλησίαν όπου θέ νά θαπτή 
δέκα γρόσια, αυτά όλα έχει νά τά έπιστατήση ο άγιος χαρτοφύλαξ 
ως επίτροποι όπου τον άφίνω. Ιδού σημειώνει και τά άσπρα οποΰ 
τής θένε. πρώτον και αργγι τής χρεωστεΐ ο γαμβρός της νικόλας 
δέκα τρία γρόσια και του χαρίζει τά τρία νά όώση τά δέκα* ό καρ- 
γαδούρης πέντε γρόσια, ή γριά μαργαρίτα εξη γρόσια και νά δώση 
τά πέντε, ό γυιός του ποτέ φιλιμπέρι τής χρεωστεΐ μίαν ομολογία 
γροσιών εκατόν είκοσι, άκομι χρεωστεΐ ή ρηθείσα άνούσα του σιορ 
καντζηλιέρη μίαν εξηντάρα και τής καλογριάς άλλο γρόσι ενα. τον 
κάμπον ε?ς τον σωτήρα τον αφήνω διά νά τον πώληση ό επίτροπος 
της διά νά πλήρωση αυτά όπου διορίζη. 

"Οθεν εις ενόειξιν αληθείας εκαμεν τήν παρόν διαθήκη διά νά είνε 
στερεά και ασάλευτος, τήν υπόθεση του παιδιού μου νά τήν ξεμπερ- 



328 Παράρτημα 

δέψη ό επίτροπος μου έκείνην όπου έχω μέ τόν κουνιάδο μου μου 
χρεωστεΐ καΐ ό κουνιάδος μου ένα γρόσι. 1798 Ίουλλίου 15. 

Άνούσα νικολοΰ κούλουρη μέ θέλημαι λέγομαι νόμιμος κληρονό- 
μος διά τά δσα εκείνη έλαβε, άπό νόμπιλε του αύτου θείου μου καθώς 
εγώ τά έχω καταγραφήν είς κατάλογον, τά οποία και ζητώ, άπό 
τήν αυτήν θείαν μου. διά τοΰτο προτεστάρω, τήν εύγενείαν σας σιορ 
Ιάκωβε πάγκαλλε και ' σιορ δημητράκη Τώτα δποΰ να μήν ήμπο- 
ρήτε νά δώσεται της ρηθείσης θείας μου, άπό εκείνα όπου της έμεί- 
νεται νά λαμβάνη δταν σάς τά ζήτηση, ούτε δβολόν, έως ού νά θεω- 
ρήσωμεν ημείς τήν διαφοράν μας διά τά δσα ως άνω λέγω κατα- 
κρατή αδίκως, και δτι έπρεπε επειδή και έλαβε το μοιράσι της 
κατά τήν ίεράν κρίσιν όπου έγινε είς Κωνσταντινούπολη, νά λάβη άν 
είχε ίδια της άπό νόμπιλλε, και όχι του θείου μου. λοιπόν κατά τούτο 
ιδού δποΰ σάς κάνω το παρόν προτεοτ(ύ το οποίον και το παραδίδω, 
διά νά το ρεγαλιτζάρι δ κοινός της νήσου μας καντζιλλτέρις είς τήν 
καντζελαρίαν του και νά σάς το παρισιάσω διά νά ρεγολαρισθήτε, 



"Εγγραφα ιστορικά 835 

διότι ήμέν και δεν τήν σεκουεστράρετε τα άνωθεν χίλια τρακόσια 
γρόσια ήτοι: 1300: να ίξεύρετε ότι εχω να κριθώ με τήν εύγενείαν 
σας και να ζητώ εις το να πληρωθώ τα όσα εκείνη αδίκως κατα- 

κρατή. λοιπόν εις ενδειξιν υπογράφομαι ιδιόχειρος μου. 

1*02. Όκτωμβρίου 22 τζίαν. 

» νικόλαος άναστασίου ρώτα και ανεψιός του ποτέ ανδρικού. 

§ 371. 1803 : άπριλίου 21. Εις τήν κοινήν καντζελαρίαν. Ένε- 
φανίσθην προσωπικώς ό χουσεϊν καπετάνιος σαλονικιός μαζή και ό 
αδελφός του φανερόνωντας εις έμενα τον καντζηλιέρη ότι εις τάς 21 
τοΰ τρέχοντος είχε κοντρατάρη με τον σιορ χόνοολο τζώρτζη πάγ- 
καλλον δια να άναβλόση τήν φελούκα του ονομαζόμενη καρακατζάνη, 
να φορτώοτι βελανίδι από τό πόρτο μπουφάλο και λιβέρι και μίρος 
εοώ ε£ς τό νησί της τζίας δυο χιλιάδες καντάρια κίρκα, να το πηγαίνει 
δια λυβόρνω καθώς φανερώνουν τα κοντράτα τους. τήν δεύτερη ήμερα 
άπριλίου εΐκοσιδύο, έζήτησε ό σιορ πάγκαλλος να του δόσει ό Χου- 
σεϊν καπετάνιος οπίσω τό ν.οντράτο, να τό ξεσχήση λέγωντας ότι 
έλαβε τήν εϊδησιν με καΐκι και συμπατριώταις όπου ήλθαν άπό τήν 
πόλιν. ότι ο υιός του σιορ βαρθολομαΐος ένάβλοσεν καράβι δια να 
γορτώατι τό όμοιον φόρτωμα, όπου έσυμφώνησεν να τό ψορτώ^ 6 
Χουσεΐν καπετάνιος, ό Χουσεϊν καπετάνιος δεν ηθέλησε να στρέψη 
τό χοντράτο λέγωντας ότι είχαν γραμμένα εις τό γ,οντράτο οποίος 
ήθελε μετανοήσει να πληρώνη δια πιοημανλίκη, και κοντάνα γρόσια 
δύο χιλιάδες, ό σιορ πάγκαλλος, μήν εχωντας φόρτωμα να τοΰ βάλη, 
ό Χουσε'ί'ν καπετάνιος αποφάσισε να σταθή εις τον καργαδόρον εως 
να τελείωση τήν σταλία του, και υατερον να πηγαίνει εις τήν πόλιν 
να ζητη τον νάβλον του και τα χασομέργια του καθώς φανερώνει τό 
κοντράτο. και ετζη ακολουθούσε, και υστέρα άπό εξη ήμέραις, εκρα- 
ξεν πάλιν ό σιορ Υ,όνοολος τον Χουσεϊν καπετάνιον και εκαμεν δεύ- 
τερον χοντράτο, δια να υπάγει εις τήν κάριστο να φορτώοΎ] τό παμ- 
πάκι, και άλλο πράγμα όπου ήτον έκεΐ άπό τό καράβι όπου είχε 
σπάση, οοβράνο άπό τον καβοδόρον, και είχαν συμφωνήσει να υπάγη 
εκεί ό Χουσεϊν καπετάνιος με τήν φελούκα του νά γορτώσκ] όλον 
εκείνο τό πράγμα και νά τό υπάγει εις τήν σμύρνη νά πάρει δια 
νάβλον τρις χιλιάδες γρόσια νά κράτηση άπό της τρις χιλιάδες τα 
πεντακόσια γρόσια ό κονσόλας και ταΐς δυο χιλιάδες πεντακόσια ο 
Χουσε'ί'ν καπετάνιος, και περνώντας τό χοντράτο 6 Χουσεϊν καπετά- 
νιος τό έ'δωσε τοΰ ανθρώπου του νά υπάγει εις τήν καριστο νά βάλει 



336 Παράρτημα 

καΐ τόν καπετάνιον του καραβιού όπου είχε σπάσει, δια να βάλει την 
υπογραφή του, δια τα οκτακόσια γρόσια όπου ήθελε να του δώση 
δια φούντος, και βλέπωντας ο καπετάνιος τό κοντράτο δεν τό έκαμε 
καβονλη, και τό έξέσχησε και τό έστειλε του σιορ χο^αόλου μέσα ε£ς 
τα γράμματα του και διά όλα τα εμπόδια και χασομέργια όπου γί- 
νονται εις τό καράβι του Χουσε'ιν καπετάνιου και εις τους ανθρώπους 
του, κάνει τό παρόν προτεοτω ενάντιο του σιορ κονσόλου τζώρτζη 
παγκάλλου, και τον προτεστάρει, να άποκριθή όλα τα ΐ'τανα σπέζαις 
ήντερέσια, δοα ακόλουθα και όσα τιμπορου^ να ακολουθήσουν, και 
ζητά ό Χουσε'ιν καπετάνιος να άπεράση τό παρόν προτεατω εις τον 
κόδικα της κοινοτικής καντζελαρίας, και να σταλθή κόπια απαράλ- 
λακτος του ΐδίου σιορ χονιόλου να είναι ε£ς εϊδησή του, ζητώντας και 
ό ρηθεΐς Χουσεϊν καπετάνιος να επιβεβαιωθεί τό παρόν προτεατω άπό 
τήν καντζελαρίαν, με υπογραφάς αξιόπιστων μαρτύρων προεστώτων, 
και να λάβη κόπια, ρεγαλιτζάδα ή καντζελαρία. 

1803 άπριλίου 30. 
Χουσε'ιν καπετάνιος με τήν βούλα του 
Γιουζέπος νικολου πάγκαλλος μάρτις 
δημητράκης ρώτας μάρτυς 
δημητράκης ρεβελάκης μάρτυς 
πατεστής πάγκαλλος μάρτυς 

Έσικώθη ή παρούσα κόπια άπό τό άπαράλλακτον 'ίσον όπου έτη- 
πόθη εις τον κόδικα της καντζελαρίας και στέλνεται του σιορ κον- 
σόλου εις φανέρωσην. 

§ 372.